Đọc Tập Truyện Ngắn Tưởng Như Đã Mất Của Võ Phú
Tâm Minh Ngô Tằng Giao
Tưởng Như Đã Mất là một tập truyện ngắn của Võ Phú. Tất cả gồm 20 truyện. Suối Nguồn xuất bản năm 2003.
Đa số các truyện đều xoay quanh đề tài liên quan đến mối liên hệ giữa các nhân vật nam và nữ, tất cả đều trẻ tuổị Bối cảnh là môi trường chung cư, ký túc xá hoặc học đường. Điểm tô thêm vào đó là các hoài niệm về vượt biển, về con Mỹ lai, về trại tù ‘học tập cải tạo’ v.v...
***
1) Tác giả viết về Tình yêu nam nữ. Tình yêu khi thì hồn nhiên như trong truyện ‘Tưởng rằng đã quên’ Trâm phản ứng khi nghe bạn trai tỏ tình: ‘Trâm e thẹn, mặt đỏ bừng, tai nóng hổi. Trâm cúi gầm mặt xuống. Nàng cảm thấy rạo rực khó tả. Tịnh nắm lấy tay Trâm và nhích lại gần ngồi bên nàng. Tịnh đặt một nụ hôn nóng bỏng, nồng cháy, lên môi Trâm. Trâm hoảng hồn, cúi gầm mặt bỏ chạy về lềụ’ (tr.47).
Tình yêu khi thì trong trắng như trong truyện ‘Đêm Noel và con gấu nhồi bông’. Phụng đi chơi với bạn trai. Phụng chơi trò gắp đồ chơi và gắp được một con gấu. Phụng khoe với bạn. Sau này nhân dịp về gia đình ăn tết Noel Phụng đã tặng lại cho bạn. Chàng bạn trai nhớ lại kỷ niệm đó: ‘Con nhỏ liếc tôi rồi cười. Tôi im lặng đi bên nó cho đến lúc chúng tôi về đến khu chung cư. Nó và tôi chia tay ai về phòng nấỵ’(tr.52).
Tình yêu khi thì lãng mạn một chiều như trong truyện ‘Tình bong bóng nước’. Thùy yêu ông thầy kèm mình học thuở xa xưa. Giờ đây tâm sự: ‘Đứng nhìn mưa rơi, tôi nhớ anh da diết. Có lẽ tình anh dành cho tôi chỉ là tình thầy trò, không hơn không kém. Đơn thuần chỉ có vậy mà thôi! Chỉ riêng tôi, tôi đã thương thầm anh. Một mối tình bong bóng nước dễ vỡ. Nhìn những dòng nước lan dài trên mặt kiếng cửa sổ, bóng anh bổng mờ dần qua làn nước...’ (tr. 94).
Tình yêu đôi lúc đượm buồn dĩ vãng như trong truyện ‘ Chiếc khăn quàng cổ trong đêm Giáng Sinh’. Phú nhớ về người yêu đã khuất: ‘Sau khi trao cho tôi chiếc khăn được hai tháng thì Em lại bỏ tôi ra đi. Em đi không lời từ biệt, trừ lá thư do chị Ngọc trao lại. Tôi nghe Em đi mà lòng buồn lặng lẽ. Nghe chị Ngọc kể, Em đi trong bình an. Không đau đớn. Không tiếc nuối. Em mỉm cười hạnh phúc về với Chúa, về nơi vĩnh hằng. Phải, em đã mang bệnh, một căn bệnh hiểm nghèo. Nhưng em không hề nói, cho đến khi tôi biết ra thì Em đã không còn nữa’. Lời Phú than thở trong đêm Chúa ra đời: ‘Giáng Sinh ơi! Bảo làm sao ta vui cho được khi Giáng Sinh là một kỷ niệm buồn trong tim và đã làm ta rỉ máu‘ (tr.105).
Nhiều khi tình yêu lại cao thượng và đầy từ tâm như trong truyện ‘Tưởng như đã mất’. Chàng Ngọc chung sống với cô Trâm. Trâm quen sống cuộc đời trác táng: party, bia, rượu, thuốc, bài bạc, trai gáị.. Ngọc luôn tìm cách giáo hóa Trâm vì thương Trâm. Tình thương đã làm Trâm hoàn lương: ‘Nghe Ngọc lo lắng đến Trâm, khiến lòng Trâm vừa cảm động vì tấm lòng trắc ẩn của Ngọc. Nàng vừa tủi nhục cho tấm thân nhơ nhuốc, những lỗi lầm của mình, nàng bưng mặt khóc thút thít như đứa trẻ’ (tr.88). Trâm đã hồi tâm, nhận chân được cái xấu xa của mình và thốt lời: ‘Cám ơn anh, nhưng em không thể, em cảm thấy không xứng đáng để anh xót thương. Em không xứng đáng để anh yêu. Em nhơ nhớp, em sẽ làm bẩn anh.’ (tr.90). Con người đã trở lại với cái tính cố hữu là ‘nhân chi sơ tính bản thiện’. Hoa từ tâm đã bừng nở thành một đóa nhiệm mầu: ‘Hai người trao cho nhau những nụ hôn nồng nàn hơn bao giờ hết. Ngoài kia mặt trời đã ló rạng, bắt đầu cho một ngày tươi sáng hơn.’ (tr.90).
Tình yêu chân thật luôn luôn hàm chứa sẵn sự hy sinh. Trong truyện ‘Tình đầu tiếc thương’ chàng Tùng yêu Vi nên ngỏ lời xây dựng:‘Anh yêu em. Anh muốn em mãi mãi là của anh. Mình đính hôn em nhé?’’ (tr.63). Tiếc thay Vi mang bệnh hiểm nghèo nên nói lời hy sinh: ‘... bác sỹ nói em đã bị ung thư màng óc. Em đã đến thời kỳ thứ ba rồi. Bác sỹ đã bó tay. Thời gian này, em muốn sống vui vẻ bên anh hết chuỗi ngày còn lại. Em không muốn anh khổ. Anh có hiểu không?’ (tr.64). Mãy tháng sau Tùng nhận được thư của Vi: ‘Đây là lần đầu, cũng như lần cuối, em gọi anh bằng hai tiếng ‘anh yêu!’. Chắc lúc anh đọc lá thư này thì em cũng không còn trên cõi đời này nữạ’ (tr.65).
Từ tình yêu đến tình dục tác giả đã kiềm chế ngòi bút của mình, tránh mô tả những hình ảnh chỉ thuần túy khơi lên dục vọng thấp hèn của con người. Trong ‘Câu chuyện tình buồn’ Võ Phú viết: ‘Chàng hôn lên từng phần da thịt trên mặt Hồng Phấn và quên bẵng đi không gian và thời gian. Quên đi cả bản thân mình, quên cả chuyện tương lai trên con đường công danh mà chàng đã sắp đặt. Trước mắt chàng, giờ đây chỉ có một Hồng Phấn. Hồng Phấn của lòng chàng, của sự trinh nguyên tươi mát... Tình yêu thật sự giữa hai con tim hòa vào nhau’ (tr.37). Đoạn kế tiếp là: ‘Rồi Huân Nguyên từ tốn cởi nhẹ cúc áo trên người Hồng Phấn. Nàng nằm yên. Huân Nguyên cúi xuống hôn lên phần cổ nõn nà, trắng nuốt. Cả hai quyện vào nhaụ..’ (tr.57). Đến phần kết cuộc: ‘Hồng Phấn đã trở thành người đàn bà sau đêm hôm ấỵ..’ (tr.57).
Võ Phú đã xây dựng truyện của mình trên một căn bản tôn trọng tinh thần tôn giáo và đạo lý đông phương. Khi chàng trai đề nghị phá thai: ‘ Chúng mình còn quá trẻ để có con mà. Anh mới hai mươi, còn em thì mới mười chín chớ mấy. Thôi, hay là em hãỵ..’ (tr.39) thì lập tức cô gái chống đối và có phản ứng mãnh liệt: ‘Không đâu, em không thể nào làm vậy. Em không thể nào làm chuyện ấy được. Nó vô nhân đạo quá. Dù gì đi nữa nó cũng là con của em, con của chúng ta. Anh không có quyền làm vậỵ..’ (tr.39). ‘Nàng ôm bụng khóc và nói thầm cốt chỉ nàng nghe, ‘Không ai có thể hủy hoại con được...’ (tr.39). Để rồi sau đó tình mẫu tử bừng nở rạng rỡ như một đóa hoa hướng dương: ‘Hồng Phấn lâm bồn và hạ sanh một cậu con trai thật kháu khỉnh. Nó là niềm an ủi còn xót lại bên cạnh nàng. Nhìn con nằm bên cạnh, nàng ôm con vào lòng nghẹn ngào nức nở khóc. Nàng nhìn đứa bé đỏ hỏn và khẽ gọi thầm, ‘Con yêu của ta. Con yêu của mẹ...’ (tr.40)
2) Tác giả ca ngợi Tình Người. Tình người với người như Dạ Lan trong truyện ‘Nàng thiên thần tóc ngắn’: ‘Ước mơ của Lan là trở thành y tá, một y tá không sống vì tiền. Một y tá của tình thương. Một y tá như một người mẹ...‘ (tr.22). Dạ Lan tâm sự: ‘Tại sao trên đời ai cũng ích kỷ hết vậỷ ... hầu hết mọi người chỉ biết sống cho mình, không nghĩ cho người khác. Trên thế giới biết bao nhiêu người khổ đau, sao không chia sẻ với họ? hãy nhìn Châu Phi kìa, một ngày không biết bao nhiêu đứa trẻ chết vì đói, chết vì bệnh, chết vì thiếu cách giáo dục chăm sóc của y tế...’ (tr.22).
Sau này Dạ Lan gặp nạn và chết khi làm nhiệm vụ cứu người. Bạn nàng đến thăm để vĩnh biệt: ‘Dạ Lan, cô bé có mái tóc ngắn, nằm đấy. Dường như cô vẫn còn nở trên môi một nụ cười, như nói với tôi rằng: ‘Anh thấy đó, đời người có là bao. Tuy tôi không còn, nhưng hạnh phúc của tôị.. Tôi vẫn thấy mình hạnh phúc vì đã làm được những gì mình ước muốn. Tôi vui lắm anh à. Không buồn điều gì cả...’ (tr25).
Tình người với súc vật như trong truyện ‘ Tình thương con nhỏ’. Hai sinh viên sống chung trong một căn nhà. Nàng yêu thương súc vật. Hết nuôi chó lại đến nuôi mèo rồi nuôi gà... Chàng thoạt tiên bực mình phản đối rồi cuối cùng đã xuôi theo tâm từ của cô: ‘Nhưng thú thật, khi không có con chó nhào ra mừng mỗi lúc tôi đi học về, không có con mèo quấn chân lúc tôi nấu ăn, và thiếu tiếng gà con chim chíp trong phòng tắm lúc tôi học bài, mà chỉ có cái mặt chù ụ của con nhỏ đi ra đi vào, tôi cảm thấy bứt rứt khó chịu vô cùng. Mấy hôm sau, chính tay tôi lại đem về cho con nhỏ mấy con vịt con...’(tr.33)
3) Tác giả đề cao đạo đức. Truyện ‘Cây viết hero’ đã nêu ra nhiều tiêu chuẩn đạo đức như phương trâm xử thế của con người.
Không nên trộm cắp. Thằng bé tên Em nhà nghèo, muốn có tiền mua cây viết ‘Nhiều lần nó có ý định nông nổi như đi ăn cắp trứng vịt nhà hàng xóm, nhưng vì lời ba mẹ dạy nó ‘giấy rách phải giữ lấy lề’ nên nó bỏ hẳn ý định đó’ (tr.67). Về sau nó kiếm tiền bằng cách khổ công đi bắt chim bìm bịp bán cho người ta ngâm rượu.
Phải biêt lo cho gia đình. Sau khi bán chim thằng bé có tiền mua bút như mong ước nhưng cũng không quên nghĩ đến người thân: ‘Nó tính trong đàu sẽ dùng một ngàn mua năm ký gạo giúp nhà, năm trăm đưa cho mẹ đi chợ, còn năm trăm còn lại nó sẽ mua năm ổ bánh mì chan thêm tí xì dầu về cho ba, mẹ, anh Nghĩa, thằng Quý, và nó mỗi người một ổ...’ (tr.71).
Tình con đối với mẹ tràn đầy. Khi nghĩ đến cảnh chim mẹ mất con nó lại nghĩ về hoàn cảnh mình: ‘Nó chợt thấy thương mẹ nó vô cùng, lỡ mà trong lúc bắt chim Bìm Bịp nó có bề gì, chắc là mẹ nó cũng sẽ đau đớn như chim mẹ mất con kia’ (tr.73).
Tình mẹ đối với con dạt dào. Nó định đem trả cây viết và mang tất cả tiền về cho mẹ. ‘Một lần nữa mẹ nó ôm nó vào lòng rồi khóc và mẹ không cho nó đem trả cây viết. Mẹ nó nói: Đó là phần thưởng của con, con nên có. Mẹ xin lỗi con vì mẹ không mua được cây viết cho con’ (tr.76-77).
Trong truyện ‘Cái ống ăn trầu của bà Chín’. Thằng con Mỹ lai nhớ tình người mẹ nghèo khổ nuôi mình, mang theo cái ống ăn trầu của bà đi Mỹ như một vật kỷ niệm quý báu. Nó nghĩ: ‘Mới đây mà hắn rời khỏi bà đã ba năm rồi. Ba năm trôi qua, hắn nhớ bà lắm. Nhiều lúc nhớ bà, hắn không biết làm gì ngoài ngắm vật kỷ niệm mà hắn đã trộm lấy trước khi hắn rời khỏi quê hương...’ (tr.114). Khi có đồng lương đầu tiên là đứa con lai đã vội vàng mua đồ gửi về cho mẹ. Sau đó đích thân về nước thăm mẹ thì than ôi, mẹ đã qua đời.
Tình anh em cũng thắm thiết như trong truyện ‘Quà Tết’. Thằng Thanh vất vả cố công đi vào rừng chặt một cành hoa mai về trưng Tết vì biết em gái mình từ lâu ao ước cành hoa nàỵ ‘Thanh quyết định sẽ đi theo những người đốn mai rừng và sẽ đốn về cho An một cây mai vào dịp tết. Thanh nghĩ, khi An trở về từ nhà dì Hương chắc An sẽ mừng lắm’. (tr.139). ‘Thanh định vứt bỏ cành mai để đuổi kịp theo những người phía trước, nhưng nghĩ tới khuôn mặt rạng rỡ của con An, Thanh cảm thấy phấn khởi và cố gắng hẳn’. (tr.141).
Luôn luôn tôn trọng những tiêu chuẩn đạo đức tác giả gián tiếp lên án sự ngoại tình. Trong truyện ‘Chán’, Liên đã có chồng con nhưng vẫn ngoại tình. ‘Cứ mỗi cuối tuần là Liên đến với hắn. Mặc cho bạn bè, người thân dị nghị. Mặc cho luân thường đạo lý. Mặc cho tất cả.‘ (tr.108). Tác giả dàn cảnh để đưa đón cái chết như một sự trừng phạt cho kẻ t li. Hắn đang nghĩ về chuyện đồi trụy này lúc lái xe thì ‘Hắn đụng xẹ Đến khi người ta lôi hắn ra khỏi xe, hắn chỉ còn là cái xác không hồn’ (tr.109).
4) Tuy hãy còn trẻ tác giả đã có một cái nhìn khá vững về Triết lý. Tác giả bày tỏ quan niệm ‘vô thường‘ về cái chết trong truyện ‘ Tình đầu tiếc thương’ khi tả cảnh ngoài trời lúc Tùng nghe tin người yêu qua đời: ‘Ngoài kia những chiếc lá vàng rơi nhè nhẹ xuống mặt đường như tiễn đưa người quá cố. Quả thật, đời người như những chiếc lá nọ, cứ phải rơi về nguồn, về lòng đất mẹ.’ (tr.66). Cuộc sống phải có ý nghĩa như trong truyện ‘ Mục đích’. Lời một nhân vật khi nghe tin vợ của một người làm chung sở qua đờị ‘ Người ta sống chỉ là để dọn đường cho cái chết mà thôi. Sống lối nào để khi chết được người đời tiếc thương, cảm nhớ.’ (tr.132).
Phẩm hạnh của một cá nhân không do chiếc áo. Như người xưa thường nói ‘chiếc áo không làm nên thày tu’. Trong truyện ‘Đi tìm cái hư không’ vị ẩn tu mặc áo cà sa lên tiếng: ‘Chắc cậu cũng giống như những người khác, coi trọng chiếc áo nhà sư này. Ai mặc nó vào sẽ lập tức được kính phục ngay. Người nào mặc nó mà không hành xử như một vị chân tu thì sẽ làm người đời thất vọng. Cậu phải nhớ rằng, chiếc áo chỉ là vật che thân, không thể nói lên được giá trị của người mặc nó.’ (tr.158).
5) Tác giả đề cao Tiếng Việt một cách rất nhẹ nhàng. Trong truyện ‘Cổ tích con đốt đèn’ chàng Huỳnh nghe Vân Anh nói chuyện mà lòng lưu luyến: ’Tiếng dạ của con Nhỏ sao mà dễ thương lạ. Đã lâu lắm rồi tôi mới được nghe tiếng ‘dạ’ thoát ra từ một người con gái nhí nhảnh như con Nhỏ. Thay vì tiếng ‘yeah,’ ‘uh... huh...’ hay ‘oh... yeah...’ của những người bạn mà tôi quen biết, thì đó là một tiếng ‘dạ’ ngọt ngào và đậm đà.’ (tr.11). Ông bố của Vân Anh cũng la rầy con : ‘Bố đã dạy con rồi. Khỏe chứ không phải là well... (tr.12).
***
Võ Phú trong tác phẩm truyện ngắn đầu tay đã đưa ra những cái nhìn đúng đắn về tình yêu nam nữ, ca tụng tình người, đề cao những tiêu chuẩn đạo đức và bộc lộ suy tư về triết lý xác đáng. Quả thật tư tưởng đã trưởng thành hơn tuổi tác.
Mặt khác với hai chục truyện ngắn viết bằng tiếng Việt khá chính xác, đối với một sinh viên còn trẻ như Võ Phú, trong môi trường học đường và sinh hoạt ở nước ngoài, thì đây là một biểu hiện của lòng yêu quê hương nồng nàn đáng được khen ngợi và khuyến khích. Đáng được nêu gương cho lớp trẻ Việt Nam sống tại hải ngoại trong công cuộc duy trì, bảo tồn và phát huy tiếng mẹ đẻ.
(Bài nói chuyện trong buổi giới thiệu ra mắt sách ngày 6 tháng 7 năm 2003 tại Fairfax,Virginia, USA)
