NHẠC SỸ ĐOÀN CHUẨN và bản nhạc GỞI NGƯỜI EM GÁI

Bài ca này được tác giả viết vào khoảng mùa xuân năm Bính Thân 1956, sau hiệp định Geneve hay nói tóm gọn theo lối Việt Nam dể hiểu, là khoản thời gian Việt Nam chia đôi Nam- Bắc.

Nếu ai đã từng say mê những bản nhạc Thu của Đoàn Chuẩn trước đây, thì phải công nhận rằng Đoàn Chuẩn là một nhạc sỹ sử dụng ca từ và gìong nhạc rất thơ và đầy tính chất lãng mạn.Từng lời ca nốt nhạc rất sắt và giá trị theo thời gian.Trong mỗi bản nhạc, thỉnh thoảng nhạc sỹ sen vào một vài câu thơ lục bát, thơ năm chữ, thơ đường luật (đối chữ-đối ý) và còn nhiều thể thơ khác để bộc lộ cá tính lãng mạn của người Việt nam cũng như các tác phẩm của các nhạc sỹ Việt Nam tài danh khác mà chúng ta đã biết qua trình độ âm nhạc và trình độ ngôn ngữ văn học để lại những tác phẩm có giá trị vẩn còn tồn tại đến ngày hôm nay.

Bên cạnh những tác phẩm nhạc-thơ- văn lãng mạn, muốn đứa con tinh thần được các giới trong xả hội đón nhận và yêu mến, tác giả nào hầu như hiểu rỏ quy luật tự nhiên của người thưởng thức là tránh né đưa chính trị vào tác các tác phẩm của mình.Càng mang phần thê lương, uỷ mị, đau khổ, thất vọng hay quằn quại để ôm chặt mối tình đơn phương, và với cách dùng ca từ lãng mạn là những tác phẩm được giới thưởng ngoạn chú ý hơn những tác phẩm dù có hoàn cảnh đặt biệt đến đâu mà có dính dáng đến thông điệp chính trị trong đó.

Bên cạnh đó, Đoàn Chuẩn theo tính cách thuộc vào tầng lớp con người của giới trung-thượng lưu giàu có, sinh ra và lớn lên trong một gia đình bề thế, thuộc loại công tử ăn chơi và viết nhạc theo sở thích.Những người viết nhạc làm thơ theo tâm tình cảm hứng thì giàu chất thơ và lãng mạn vì họ không bị bó buộc từ ngữ.Ý thơ và tính cách ngôn ngữ được lưu loát và tuôn tràn hơn những người viết theo chỉ thị.Văn thơ bị bó buộc ngôn ngữ trong giới hạn thường bị cạn ý và tác giả hầu như không thể phát huy tính lãng mạn cho tác phẩm của mình.

Chỉ với một người tập làm thơ hay tập viết truyện dài đã đủ sức hiểu rỏ và cảm nhận quy luật đơn giản này.Nguồn cảm hứng phải tự do lúc đó ý thơ mới dồi dào tuôn tràn cho tác phẩm của mình lãng mạn và phong phú.Với Đoàn Chuẩn, người đã làm say mê bao nhiêu giới thưởng ngoạn với những tác phẩm Thu của ông, dĩ nhiên ông hiểu rỏ điều này hơn ai hết.

Tưởng lại phong trào Nhân Văn Giai Phẩm bị chính phủ mà nhà nước Việt Nam Dân Chủ Công Hoà xem đây là phong trào chống phá chính quyền Cộng Sản trong lảnh vực văn hoá.Cộng Sản đã chủ trương áp bức và tiêu diệt hết thành phần này vào khoản năm 1956.Trong đó có không ít những thành phần trí thức.Nhà thơ Nguyễn Hửu Loan, Nhà thơ Hoàng Cầm, Nhà văn Nguyễn Hửu Đang và vô số những thi sĩ, văn sĩ và nhạc sĩ có ảnh hưởng văn học Việt Nam lúc đó bị tù tội, bị giết hay bị giam giử hay bị ám sát trong những năm kế tiếp. (Theo bách khoa toàn thư Wikipeida Phong Trào Nhân Văn-Giai Phẩm).

Quay lại với Đoàn Chuẩn, năm 1954 thời gian đó những ai chạy được vào Nam là những người bị chinh phủ Bắc-Cộng Sản cho là thành phần phản động, đáng lên án và nguyền rủa.Ai ở lại Bắc phải quy theo một định chế mới, bị quản thúc hay bị tiêu diệt như nhóm Nhân Văn Giai Phẩm là điều chỉ có cá nhân người đó mới có thể trả lời.

Lý giải tại sao bài nhạc: Gởi người em gái của Đoàn Chuẩn có hai lời:

Thứ nhất: những ca sĩ miền Nam hát lời-- khác với-- ca sĩ miền Bắc.Miền Nam là nơi bị CS Việt Bắc lên án là chốn ăn chơi sa đoạ, sống sa hoa và là nơi thuộc về chính quyền “nguỵ”.Miền Bắc là nôi của Cộng Sản, nơi nghèo đói lầm lạc và khổ sở.Với người dân, ai mà không muốn vào Nam để chạy trốn CS, trừ những người bị hoàn cảnh bắt buộc phải ở lại trong ngày cho phép được di cư vào Nam.Như đã nói ban đầu, những người chạy vào được Nam năm 1954 CS cho là những người phản động, chạy theo “nguỵ”….thì bản nhạc này tự nó là quy tội của hoàn cảnh mà tạo thành.Mà tác giả là nạn nhân của sự lắp ráp râu này cằm kia - theo chỉ thị - biết mà nghẹn họng - hay chính tác giả là người muợn bút vẻ tranh thì chúng ta cùng tìm hiểu.

Cành hoa tim tím bé xinh xinh báo xuân nồng (1)

Lượm đào phong kín nét mong manh tấm hoa lòng (1a)

Rừng đào phong kín cánh mong manh hé hoa lòng(1b)

Hà Nội chờ đón tết hoa chen người đi (2b)

Giữa (1) và (1a) ta thấy, đây là cách đối chữ của câu thứ nhất, “Cành hoa tim tím”đối chữ với câu “Lượm đào phong kín”, cànhhoa, lượmđào - lượm một nhánh hoa đào, “bé xinh xinh” đối chữ với “nét mong manh”, “báo xuân nồng” đối chữ với “tấm hoa lòng”.

Nhưng giữa (1) và (1b) thì sao?“Cành hoa tim tím” và “Rừng đào phong kín”?cành hoa và rừng đào có thể hiểu theo kiểu gượng ép đối từ thì được, nhưng nghĩa thì không, một rừng hoa thì không đối ý được với cành hoa, điều này là đối ý khập khiễn hoàn toàn gò bó, còn nửa nguyên câu ta đọc sao nghe nghịch ngởm quá “Rừng đào phon g kính cánh mong manh tấm hoa lòng”, rừng đào có 2 ý, ý là hoa nhiều như rừng hay hoa đào mọc trong rừng.Cứ cho là ý tác giả muốn nói hoa ở đây nhiều lắm như đang ca ngợi miền Bắc –Hà Nội mà, thì càng không thể hợp ý với cách chơi chữcủa câu trên.Hoa đào nguyên rừng làm sao mà phong kín?Làm sao mà nét mong manh như một cành đào được ? Rừng hoa là bức phong màu sắc không ai có thể xem rỏ từng cánh, từng cành và cũng không thể nhìn thấy một cánh hoa bé xinh xinh trong rừng hoa, trừ phi là mắt thánh. Càng đọc càng so, làm cho ý nguyên câu văn đảo ngược, trật đường vì 3 chữ cuối “hé hoa lòng”.Hoa lòng mà so sánh hoa nguyên rừng đào? một cánh hoa ví như ví một trái tim, vậy là người đa tình chăng? yêu một lúc nhiều người, điều này lúc yêu nhau có ai chấp nhận ?

“Hà nội chờ đón tết vắng bóng người đi” (1a)

Và

“Hà nội chờ đón tết hoa chen người đi” (1b)

Ba cụm từ:“báo xuân nồng”“tấm hoa lòng” và “vắng bóng người đi” chỉ đọc sơ qua giới bình phẩm có thể hiểu ngay, xuân này không chờ đợi, xuân đến là vì có cớ sự là nhờ cành hoa xuân báo tin vì người yêu đã vắng bóng.Đây là ý đơn thuần phổ biến mà 1 đứa bé lên ba cũng biết, vắng ngừơi mình yêu thương thì xuân có đến cũng không ai quan tâm.“Người buồn thì cảnh có vui đâu bao giờ” mà tác giả có hơn 9 bài mùa Thu, “thu nay vì đâu nhớ nhiều…lòng thấy rộn ràng ngở bóng ai về…”ngụ ý nhớ người quên cảnh này là sở trường của tác giả mà.

So với câu (1b) cũng dùng 3 cụm từ này: “Báo xuân nồng”“tấm hoa lòng”và “hoa chen người đi” ta thấy rỏ sự so sánh khập khểnh ngay, “Hoa chen người đi” thì đâu cần “báo xuân nồng”, nhộn nhịp nô nức bước chân người đi chen lấn như thế thì đâu cần đến một cành hoa tim tím bé xinh xinh BÁO xuân ở câu trên, vì nó quá vô nghĩa rồi.Báo xuân là chỉ cho những người quên thời gian, quên không gian và không còn tha thiết đến sự diễn biến xung quanh mình nửa mới cần báo tin, vì họ không biết.Khi đã hớn hở trông thấy và để ý rừng đào hoa nở, người chen hoa nhộn nhịp thì đâu ai cần báo tin nửa? Còn 1 cái so sánh ý hết sức khập khểnh nửa là “hoa chen” “người đi”.Phải nói đúng là “người đi chen hoa”, hoa không có chân, hoa không đi, người đi chen vào hoa.Cho nên 4 chữ này hoàn toàn vá víu không có căn bản của thơ và cả ngữ pháp Việt Nam.

Chỉ cần đọc 3 câu trong một tác phẩm, bạn đã đoán ra tác phẩm nào chính là của tác giả và ai là chủ bút của bài kia thì chúng ta cũng không cần nhọc công tra khảo, giửa chết chóc tù đày đau thương mà chỉ mất ca từ của một tác phẩm thì kể ra Đoàn Chuẩn cũng may mắn lắm rồi.

Nghe tiếp thấy có một khúc nhạc nghe mùi tanh tửi

“Rồi ngày thống nhất đến rất nhanh không ai ngừng
Cầu chia giới tuyến đến mai đây san đất bằng
Nụ cười trong gió sớm, anh đến chờ em... giữa cầu Hiền Lương”

“Ngày thống nhất” là ba chữ nhạy cảm có ngay thời điễm 30-4-1975.Đó cũng là cái tựa của một bài hát đặc mùi chính trị mà người nghe hiểu ngay là lời nhạc của nhạc sĩ thuộc về thành phần nhạc ‘đỏ”.Nói về nhạc, nguyên câu này lúc ca hơi bị khựng khựng không suông và không rỏ âm rỏ chữ.“từngày ấy” dể ca hơn “ngày thống nhất” khi cả hai có cùng 1 khung nhạc:

“Rồi từ ngày ấy nước sông ngăn cách đôi lòng

Thuyền tình vỡ lỡ bến cô đơn không ai ngờ
Tình nghèo xa cách mãi em tôi đành ôm mối sầu mà đi”

Không những thế, lời nhạcmàu đỏ nghe dêm dúa quá, giống như bài giảng văn nhồi nhét tư tưỡng dưới mái trường XHCN, nông cạn và gai gốc quá, không giống như một lá thư tình gởi cho người mình yêu.Ngược lại cùng khung nhạc nhưng lời màu xanh lãng mạn và có nghệ thuật thơ đối chữ trong đó.Nước – đối – Sông / Ngăn - đối- Đôi / Thuyền -đối- Bến / vỡ lỡ - đối- Cô đơn…và còn rất nhiều phân tích ngữ pháp, vần điệu và âm vần trong khổ nhạc này để làm sáng lên ý nhỏ qua ca từ, một bên là lãng mạn, có lối chơi chữ sâu sắc và một bên là ghép chữ ẩu tả đơn thuần và nghèo ngôn ngữ.

Thứ hai: Nói về nhạc, nhạc sĩ hay người đặt lời cho bản nhạc thường làm 3 khổ.Khổ thứ nhất, khổ thứ hai, rồi đến Điệp Khúc và khổ thứ 3 (có khi 4).Thơ phổ nhạc vì phải gò bó giữa âm-vần và luật thơ, tác giả thường làm 2 khổ và chọn 1 ý đẹp nhất là điệp khúc.Điệp khúc là phần nhấn mạnh nhất, đáng nghi lại và làm nổi bậc bài hát.

Bài này, điệp khúc ở bài Lời màu xanh, tác giả có làm sáng lên ý nghĩa của bản nhạc:

Tôi có người em gái

Tuổi mới dâng hương

mắt nồng rộn ý yêu thương

Đôi mắt em nói nhiều

Tha thiết như dáng kiều

Ôi tình yêu (5a)

Nhưng một sớm mùa thu

Giữa chân trời xanh ngát

Nàng đi gót hài xanh (6a)

Nàng đi cho dạ sao đành (7a)

Đừng quên lối củ ân tình nghĩa xưa (8a)

(5a) và (6a) ta thấy vần thơ có nhan nhã rất nhiều trong thể thơ tự do, ghép giưã thơ 4 chữ, 5 chữ tạo thành 9 chữ hay 10 rớt nhịp - có vần điệu.Hai câu (7a) và (8a) là 2 câu thơ lục bát.Hai cặp từ “sao đành” và “ân tình” chỉ có những người làm thơ tình…lục bát mùi mới làm được.Âm “a” dấu bằng người mới làm thơ không có cái nhìn ra được âm “i” cùng dấu, đọc ra nghe thanh và nồng nàn hơn cùng nguyên âm.Câu thơ khi phụ âm bị lập lại hay bị khựng, mất đi sự hài hoà thanh thoát của câu thơ mà chỉ có giới làm thơ lục bát tình “thứ dữ” mới dám kết âm như thế.

Và tại sao câu:

Lòng anh như giấy trắng thanh tân ép hoa tàn

Thời gian vẫn giử nét yêu đương nơi hoa vàng

Hai chữ “hoa vàng” làm ngừơi đọc phì cười vì câu đầu tiên của bài nhạc lời màu đỏ này đang nói về “rừng đào phong kín”-hoa đào màu hồng/tím mà sao có hoa vàng?.

Và còn một chuyện buồn cừơi nửa là hai câu lục bát:

“Đường xưa lối ngập lá vàng

Đường nay thông thả bao nàngđón xuân”

“Nàng” và “vàng” 2 câu trên điệp vần thật, nhưng 2 câu lục bát và2 ý có điệp vào nhau không thì khỏi cần dẩn ý cũng hiểu. Không muốn nói là hai câu đá phản ý vào nhau vì tác giả phạm phải điều sai quấy quy luật tạo hoá giửa mùa thu và mùa xuân.Đây là một tay đạo thơ trình độ còn kém lắm, và kém ý thức hơn nửa là phạm phải một lỗi lầm lớn vô cùng là: viết thơ tình cho người yêu xa quê mà khen ngợi những cô nàng ở xung quanh mình ‘thông thả bao nàng đón xuân”.Ôi thôi viết như thế người yêu không đi luôn là điều lạ.

Em! Tháp Rùa yêu dấu
Còn đó trơ trơ, lớp người đổi mới khác xưa,
Thu đã qua những chiều, song ý thơ rất nhiều,
Cả ... tình yêu !

Tóm lại: tôi không nghỉ với trình độ ngôn ngữ, âm nhạc và tính chất lãng mạn vốn có từ những bài nhạc chúng ta đã biết qua của nhạc sĩ Đoàn Chuẩn bài “Giử người em gái” lời màu đỏ có cùng tác giả.Giả thiết như thế nào cũng là chuyện của quá khứ đã che đậy và tồn tại đến hôm nay.Ngừơi biết đã mất và người mất có ngừơi không biết, nhưng ai cũng một thời ngậm ngùi, cay đắng như nhau.Văn hoácó tồn tại hay không là bởi lòng người.Con người Việt Nam còn, ngôn ngữ còn, lòng người còn thì văn hoá sẻ còn, sẻ được bảo về và nuôi dưỡng dù cho chế độ hay có bao nhiêu tay đạo thơ đạo văn đạo nhạc nhiều bao nhiêu đi nữa.Họ cũng không thể mở mang tinh hoa gieo những từ ngữ tài tình vào các tuyệt phẩm như chính tác giả được.Vốn dĩ là bị ép buộc dẩn đến ngượng ngạo mang tính tuyên truyền làm mất đi tính lãng mạn vốn có của văn hoá và yêu thương nơi con người với nhau.Giả sử Đoàn Chuẩn chấp nhận cho người khác đặt lời-sữa lời bản nhạc của mình vì lý do nào đó.Điều này cũng là một đau khổ khó giải bày mà chỉ mình tác giả biết.Còn nếu như ông bị lấy ngang sữa lời nhưng không biết, thì càng không nên biết thêm.Sống với xả hội CS và bên cạnh bao nhiêu tinh hoa văn nghệ sĩ trí thức bị vùi dập chắc Đoàn Chuẩn cũng biết nên làm gì.Chỉ biết sau năm 1975 Đoàn Chuẩn không sáng tác thêm một tác phẩm nào cả.Gia đình Ông nghèo khổ đến cuối đời và mất năm 1992.Bản nhạc Gởi người em gái là bản cuối cùng của người nhạc sĩ này.

Lời bản nhạc: Gởi người em gái

Cành hoa tim tím bé xinh xinh báo xuân nồng
Đượm đà phong kín cánh mong manh tấm hoa lòng
Hà Nội chờ đón tết vắng bóng người đi liễu rũ mà chi
Đêm tân xuân Hồ Gươm sao long lanh
Hoa mai rơi rủ nhau nơi phương xa
Đường phố vắng bóng đèn chạnh lòng tôi nhớ tới người em

Tôi có người em gái, tuổi chớm dâng hương
mắt nồng rộn ý yêu thương
Đôi mắt em nói nhiều tha thiết như dáng kiều
ôi tình yêu
Nhưng một sớm mùa thu giữa chân trời xanh ngát
Nàng đi gót hài xanh nàng đi cho dạ sao đành
Đừơng quen lối cũ ân tình nghĩa xưa

Rồi từ ngày ấy nước sông ngăn cách đôi lòng
Thuyền tình vỡ lỡ bến cô đơn không ai ngờ
Tình nghèo xa cách mãi em tôi đành ôm mối sầu mà đi
Em tôi đi màu son lên đôi môi
Khăn soan bay lả lơi trên hai vai
Nhìn xác pháo bên thềm gợi lòng tôi nhớ tới người em

Lời bản nhạc: Gởi người em gái miền Nam

Cành hoa tim tím bé xinh xinh báo xuân nồng
Rừng đào phong kín cánh mong manh hé hoa lòng
Hà Nội chờ đón tết, hoa chen người đi, liễu rũ... mà chi

Đêm tân xuân, hồ Gươm như say mê
Chuông reo ngân, Ngọc Sơn sao uy nghi
Ngàn phía đến lễ đền
Chạnh lòng tôi nhớ đến... người em

Tôi có người em gái, tuổi chớm dâng hương,
mắt nồng rộn ý yêu thương,
Đôi mắt em nói nhiều, tha thiết như dáng kiều
Ôi, tình yêu!

Nhưng... một sớm mùa thu, khép giữa trời, tím ngắt
Nàng đi... gót hài xanh
Người đi trong dạ sao đành
Đường xưa lối cũ ân tình... nghĩa xưa

Rồi từ ngày sống xa anh nơi kim tiền
Ngục trần gian hãm tấm thân xinh, đôi mắt hiền
Đời nghèo không lối thoát, em đành thôi, cúi đầu... mà đi.

Xuân đêm nay, đường đêm Ca-Ti-Na
Hoa mai rơi, rủ nhau nơi phương xa
Dần trắng xóa mặt đường
Một người em gái nhớ người thương

Rồi ngày thống nhất đến rất nhanh khôn ai ngừng
Cầu chia giới tuyến đến mai đây san đất bằng
Nụ cười trong gió sớm, anh đến chờ em... giữa cầu Hiền Lương

Em tôi đi, màu son lên đôi môi
Khăn san bay, lả lơi bên hai vai ai
Trời thắm gió trăng hiền
Hà Nội thêm bóng dáng nàng tiên

Em! Tháp Rùa yêu dấu
Còn đó trơ trơ, lớp người đổi mới khác xưa,
Thu đã qua những chiều, song ý thơ rất nhiều,
Cả ... tình yêu !

Em... nhẹ bước mà đi, giữa khung trời bát ngát
Tình ta hết dở dang
Đường xưa lối ngập lá vàng
Đường nay thong thả bao nàng đón xuân

Lòng anh như giấy trắng, thanh tàn ép hoa tàn
Thời gian vẫn giữ nét yêu đương nơi hoa vàng
Dịu lòng đàn dẫn phím, ý thơ trào dâng, viết gửi về em!

Đêm hôm nao, ngồi nghe qua không gian
Em tôi mơ, miền xưa qua hương lan
Đường phố lóa ánh đèn
Một người trên đất Bắc chờ em!