Những Con Mắt Trần Gian ( nhìn từ phương đông ) 3
Không cần phân tích rườm rà, không cần đem tâm tư đến một thế giới nào xa xôi như người nghệ sĩ bác học - sẽ nói trong phần sau -, mà chỉ cần một vài so sánh, ví von giữa cái đẹp và cái ít đẹp, người nghệ sĩ bình dân đã cho mọi người thấy rõ mỹ cảm và nhận xét thông thường, dễ hiểu của họ không kém tinh vi thực tế:
Cổ tay em trắng như ngà,
Con mắt em liếc như là dao cau.
Dao cau là dao sáng loáng, sắc bén nhất trong các loại dao. Đem con dao cau ra ví von cùng con mắt của nàng con gái, người bình dân đã lột hết cái sắc sảo, đôi khi chanh chua nữa, của nàng. Nội ngồi tưởng tượng ra cái liếc bén ngọt đó cũng đủ nổi da gà đầy mình, huống hồ là đối tượng trực diện … Liếc thì cũng có vô vàn thứ : Liếc ngang liếc dọc ; liếc xuống liếc lên ; liếc ngược liếc xuôi ; liếc nghiêng liếc thẳng ; liếc ghét liếc thương ; liếc qua liếc lại ; liếc xéo liếc trộm ; liếc đu đưa ; liếc linh tinh ...
Trái với người nghệ sĩ bình dân, cảm giác thưởng thức cái đẹp - chỉ cái đẹp thôi - trên đôi mắt của lớp nghệ sĩ bác học thường đi xa hiện thực của con người. Họ đưa cái đẹp của đôi mắt vào lãnh vực siêu tưởng, tượng trưng, thần thánh:
Người đẹp từ hai khoé mắt,
Làm mờ những ánh ngọc trân châu,
Làm phai mặt nước hồ thu thẳm,
Làm nhạt bao nhiêu ánh nhiệm mầu.
( Bích Khê )
Mắt em là một dòng sông
Thuyền ta bơi lặng trong vòng mắt em
( Trăng Lên, Lưu Trọng Lư )
Hỡi đôi mắt ! Nơi người là ngọc thạch
Nơi giếng người phản chiếu ánh thiên thần
Nơi suối người giữ kín tiếng châu ngân
Nơi triển lãm cả một bầu tiên động
Nơi rung rinh cả một trời thơ mộng
Người là ai ? Người hỡi ! Người là ai ?
( Đôi Mắt, Bích Khê )
Có điều, dù có siêu tưởng siêu hình, tượng trưng thế nào đi nữa, nhà nghệ sĩ bác học cũng không thoát khỏi phương pháp mượn một hình tượng như, từ vạn đại, người nghệ sĩ bình dân đã đạt.
Người khôn con mắt đen sì,
Người dại con mắt nửa chì nửa thau.
Đối với tầng lớp chân bùn tay lấm, màu đen trong đôi mắt là biểu tượng của sự minh mẫn, khôn ngoan. Tuy nhiên, đôi mắt đẹp dù gồm những yếu tố trữ tình, minh mẫn … vẫn chưa đủ mà còn phải tròn xứng nữa kià. Cho nên, yêu cặp mắt bồ câu, khen cặp mắt lá răm bao nhiêu thì ngược lại, họ kỵ những kẻ được trời ban cho cặp Mắt Lồi bấy nhiêu :
Mấy người con mắt ốc nhồi,
Giỏi tài đánh vợ, đập nồi đập niêu.
Mắt nầy họ gọi là Mắt Ốc hay Mắt Cá Vàng, không hợp với thẩm mỹ mà còn biểu hiện cho cá tính hung hăng, vũ phu. Lại hay nhìn liếc tất phi dâm tắc đạo. Còn đàn bà có mắt nầy, sách tướng ca như sau :
Dương nhãn ý tình đa
Hà tinh ý bất hoà
Vô mao âm hộ tiệm
Vô xứ bất kha kha
nghĩa là mắt đục lờ như mắt đê, hoặc mắt lồi, con ngươi nhỏ như mắt tôm, âm hộ trông như sa mạc, là tướng dờ-âm, cọng thêm nét " đào hoa chi diện " nữa vị chi thành loại Hít Pa-rát mà Hồ Xuân Hương ngâm rằng " một lỗ xâu xâu mấy cũng vừa ", còn ông Vũ Tài Lục bình vào loại " mẫu nghi thiên hạ " mà đàn ông có thể họp chợ trên… lỗ rốn !
Mùa hè năm 1976, chúng tôi 5 thằng đực rựa tổ chức chu du qua mấy nước Tây Âu bằng chiếc xe hơi cũ Opel Manta màu đồng của TQT. Từ Luxembourg trở lại Pháp, qua ngả Metz-Nancy, tiện thể chúng tôi đi tìm một anh bạn nghe nói mới tị nạn sang và dạt về Nancy, hiện ngụ trong khu chung cư Sonacotra, dành cho thanh nam, thanh nữ độc thân. Chúng tôi không ai biết tên họ hiện nay của nó là gì, dân tị nạn thì việc thay tên đổi họ là chuyện thường tình. Lanh quanh hồi lâu trong khuôn viên Sonacotra, hỏi thăm nhiều người trong đó nhưng không ai biết L. là ai. Chẳng lẽ bỏ cuộc. Vật cùng tắc biến, tôi chợt nhớ tới đặc điểm của L., bèn chận hỏi một anh chàng phi châu, sau khi nêu tên L., dĩ nhiên anh ta lắc đầu, tôi liền đưa hai tay lên, bụm mấy ngón lại, úp vào hai mắt mình, đồng thời giải thích đặc điểm của bạn. Tức thời, anh chàng lọ reo lên : Tôi biết rồi, Oeil-de-boeuf (Bull's-eye) ! Chúng tôi cũng reo lên : Đúng là thằng L. rồi ! Mà đúng thật.
Kỵ mắt cá vàng và người bình dân ghét luôn cặp Mắt Lươn :
Những người tí hí mắt lươn,
Trai thời trộm cướp, gái buôn chồng người.
Tí hí mắt lươn là cặp mắt dài mà không mở rộng ra được. Không mở rộng ra được thành thử chỉ thấy bề hẹp trước mắt mà chẳng thấy bề rộng chung quanh. Trong lãnh vực đẹp, đôi mắt lươn vắng mặt. Còn trên phương diện tâm lý ví von " con mắt là cửa sổ của tâm hồn " mắt nầy tượng trưng cho con người khinh bạc nhỏ nhen - vì lúc nào cũng liu riu nhìn đời - thù vặt : Đại thù không ngặt, thù vặt khó ở. Lang chạ, hoang đàng.
Mắt lươn khác với mắt Lim Dim là loại mắt mở khép mà quang ánh ướt. Đôi mắt nầy ca dao hát rằng:
Con cò mày mổ cái trai,
Cái trai quặp lại nhai luôn cả cò
và sắp đồng hạng với Tam Giốc Nhãn ( mắt hình tam giác ) : Ở phiá trên bằng, phiá dưới sệ xuống như hình tam giác để đầu nhọn ở phiá dưới. Đàn bà mắt tam giác ngoài đặc tính của mắt lim dim còn được trời phú cho tính " chanh ớt " của Hoạn Thư. Còn cặp mắt lim dim của mấy đấng tiên nâu vè ta có bài :
- Đổng Kim Lân hồi còn nhỏ
Đi bán giò nuôi mẹ già.
Anh gặp em đây, không cửa không nhà,
Muốn vô gá nghĩa, biết đà được không ?
Anh ví như vậy còn sai,
Em thấy hoài, thật quả
Hể khi anh hút đã
Như Hành Giả loạn thiên ;
Gặp buổi hết tiền
Như Lưu Huyền chạy giặc.
Em có nói một lời gì,
Anh làm mặt Trương Phi
Hươi " hoả tim thương "
Dường Na Tra xuất trận ;
Mắt lim dim như ông Khổng nghiệm binh cơ,
Phà hơi khói như Kinh Kha oán khí …
Vui thú yên hà, toại chí phong lưu.
Kỵ mắt cá vàng, ghét mắt tí hí không có nghĩa người bình dân dễ dãi, độ lượng với những loại mắt sau đây :
Mắt trắng môi thâm
Vong ân bội nghĩa.
Hay :
Mắt trắng môi thâm dạ tước bì.
Mắt trắng là thứ mắt mà một thi nhân nào đó đã dùng để khuyên đứa con trai ôm mộng nối chí mình :
Lớn lên con chớ làm thi sĩ,
Nhân thế bây chừ mắt trắng trơ !
Mắt trắng nói gọn tiêu biểu cho một tâm hồn, theo họ, hữu thủy vô chung, yểu mệnh uổng tử. Tướng học gọi là Nhãn Lộ Bạch Quang ( tròng trắng nhiều hơn tròng đen ) hay Nhãn Viên Lộ Bạch ( mắt tròn lộ trắng ), Dương Nhãn Tứ Bạch ( mắt đục và bốn phiá tròng trắng tựa như mắt dê ), sắp đồng hạng với Lưỡng Nhãn Phù Quang ( hai mắt quang ánh lồ lộ ) hay Mục Kỳ Hoàng Quang ( mắt có ánh vàng ) và Nhãn Ác Tị Câu ( mắt dữ tợn khi nổi giận, mủi quặp ).
Mắt trắng là thế. Còn trắng mắt ? - < Mẹ thủ thỉ rót vào tai điệp khúc : " Con ơi, lấy chồng được rồi đấy, bằng tuổi mày bây giờ, mẹ đã có anh Hạnh và chị Liễu rồi. Còn mày thì nhung nha nhung nhăng, đến lúc không còn thằng nào nhòm vào thì trắng mắt ra " >.( Phóng Viên, Đinh Thu Hiền )
Đàn bà mắt ướt bốn mùa
Chồng con đã lúc nhúc lòng như vừa nở hoa.
Cặp mắt ướt - đừng lầm với mắt kèm nhem, tội lắm - là cặp mắt đong đưa, đú đởn, đắm đuối trường kỳ. Người có cặp mắt nầy là một kẻ đa tình, giàu tình cảm lẫn xuân-hạ-thu-đông tình. Mối ác cảm của người bình dân đối với người đàn bà được trời trang điểm cặp mắt này, nguyên do là chuyện riêng tây của nàng : Ban bố cũng như đón nhận tơ tình, sinh lý một cách " xuề xoà " :
Có chồng thì phải quí chồng,
Tòm tem thi thoảng chồng không nhọc người !
( CÒN TIẾP )
