Tản Mạn Biên Tập: Niềm Vui, Nỗi Phiền
Ca dao Việt Nam mình có câu, "Cây cao thì gió càng lay, Càng cao danh vọng càng dày gian nan." Tôi cho câu đó là đúng chín mươi chín rưỡi phần trăm, nhưng còn một tí nữa hình như thiếu vế nào nữa đó, vì tôi chỉ là một giọt nước trong đại dương mênh mông cuốn theo gió biển bềnh bồng, mà từ ngày vào Ban Biên Tập Trinh Nữ, chỉ vì tận tình làm việc theo khả năng và tinh thần trách nhiệm theo chức năng của mình như tôi đã viết trong Cảm Nghĩ Của Một Biên Tập Viên, cũng bị lắm hàm oan như một số anh chị em khác, kẻ thì nói đem lòng đố kỵ ém tài, kẻ thì nói ỷ làm Ban Biên Tập rồi coi như mình là vua quan, kẻ thì nói... ôi lung tung đủ thứ! Nhưng cái hạnh phúc của người yêu văn chương nghệ thuật của một người đã từng lăn lộn với cuộc sống là được thấy tiếng Việt vẫn phát triển phong phú ở tất cả nơi nào có người Việt, được góp phần khuyến khích và trợ giúp những tài năng đang hăng say sáng tác, không phải vì lo hội nhập với cuộc sống mới ở các nơi trên thế giới mà lãng quên tiếng Mẹ của mình.
Tôi có quen hai chị em gái Việt Nam đã sang đây từ lúc 3 và 5 tuổi, tiếng Việt ban đầu trọ trẹ lắm, nhưng một kỳ hè xin ghi danh vào một khóa tiếng Việt. Khi vào đại học một năm, họ xin về Việt Nam làm việc thiện nguyện một cô thì ba tháng, một cô thì một năm, lúc trở lại nói thông thạo hay như chim hót, đã đóng góp vào việc dạy lớp tiếng Việt suốt mấy mùa hè. Hai cô cũng biết làm thơ, viết văn... Thật là một niềm hãnh diện khi thấy các trẻ em lớn lên thành công trong xã hội mới lăn xả mình vào trong việc đào luyện tiếng Việt cho lớp đàn em coi phim hoạt họa trên truyền hình bằng tiếng Anh, tiếng Pháp, Đức, Đan Mạch...
Nhiệm vụ của Ban Biên Tập bút nhóm Trinh Nữ đối với tôi rất quan trọng giữa thời buổi kỹ thuật vi tính đang phát triển mạnh và các diễn đàn đây đó tràn ngập các nơi, số lượng người viết và người đọc càng nhiều. Đó là một điều đáng ca ngợi, đồng thời vì thiếu sự kiểm duyệt nên các lỗi chính tả xảy ra mỗi lúc một nhiều, vì tác giả có tiếng này viết sai, thì kéo theo cả một hàng những người ái mộ viết sai, vì đọc hoài, xem hoài, chữ sai quen tai quen mắt, rồi mình cũng sai luôn, không phải như hồi xưa in sách, có người kiểm duyệt, thỉnh thoảng có sai lỗi chính tả do ấn công hay vì lý do nào đó in sai.
Đa số anh chị em vì sinh trưởng ở nước ngoài, vì viết nhanh hay vì xa quê hương hay vì tiếng địa phương thường sai dấu đã vui vẻ điều chỉnh lại, một số thì khư khư giữ ý kiến của mình thư qua thư về không chịu điều chỉnh. Điều đó cũng dễ hiểu thôi, vì trong Ban Biên Tập chúng tôi có người cũng lớn lên ở nước ngoài, có những người tuổi đáng con đáng cháu các niên trưởng ở đây. Ngay cả sách in trong nước cũng in sai nhiều, dù đó là in lại những sách cũ, đã xuất bản từ lâu của những tác giả có tiếng. Không biết đó có phải là lỗi ấn công, hay biên tập viên của nhà xuất bản các tác phẩm đó. Tôi xin đơn cử một vài ví dụ điển hình trong tác phẩm Trường Xuyên Thi Thoại Những bài thơ kỷ niệm của Quách Tấn do Nhà xuất bản Văn Nghe, Trung tâm nghiên cứu Quốc học, in xong và nộp lưu chiểu tháng 09.2000.
Thi sĩ Quách Tấn đã hoàn tất trên sáu mươi tác phẩm, từng quen biết Hàn Mặc Tử từ những năm 1932, rất nổi tiếng, mà tác phẩm TXTT khi in ra vẫn còn có những sơ sót về chính tả như chữ chẳng lẽ lại in là , "Như thế chẳng lẻ câu "có ai đem bỏ... chết thời chôn"... (TXTT, tr. 15) hay trong bài Dalat Đêm Sương đã đưa cho Hàn Mặc Tử xem và được khen là một bài thơ thoát hẳn lối thơ Đường về nếp nghĩ lẫn dáng thơ.
DaLat Đêm Sương
Bóng trăng lóng lánh mặt hồ in
Thời khắc theo nhau lải rải chìm...
Đứng tựa non sao bờ suối ngọc,
Hồn say dịu dịu mộng êm êm
Một (luồn) sương bạc bỗng từ mô
Lẻn cuốn vừng trăng cuốn mặt hồ,
Cuốn cả non sao bờ suối ngọc,
Người lơ lững đứng giữa hư vô
Trời đất tan ra mảnh thủy tinh...
Một bàn tay ngọc đẫm hương trinh
Âm thầm mơn trớn bên đôi má
Hơi mát đê mê chạy khắp mình.
Quách Tấn (TXTT, tr. 18)
Chữ luồn do tôi viết nghiêng bỏ trong dấu ngoặc vì nghĩ rằng ấn công đã để rơi phụ âm g, người ta nói làn gió hay luồng gió chứ chưa nghe luồn gió. Tự điển giải nghĩa chữ luồn là lòn, thông bên trong, thông ở giữa ruột như trong câu Cái hang này ăn luồn qua cái hang kia; còn luồng là làn, tiếng gọi những hiện tượng vật lý hay tâm lý kéo dài: luồng điện, luồng dư luận, luồng sóng văn minh, luồng nước, luồng gió...
Ví như tôi là một người sinh ra và lớn lên ở Hoa Kỳ, có lẽ tôi không dám sửa sai chữ luồn vì Quách Tấn vốn là thi sĩ lớn đáng tuổi cha, ông tôi có bao giờ mà sai được, và đương nhiên tôi sẽ học theo lối dùng chữ của nhà thơ này. Tôi nghĩ tại ấn công xếp chữ sai mà thôi, chứ Quách Tấn viết rất cẩn thận và lựa lọc trong cách dùng chữ. Có bài ông mất hơn12 năm mới hoàn thành từ lúc có ý tưởng cho tới khi viết xong như bài Đêm Thu Nghe Tiếng Quạ Kêu.
Nguồn xúc cảm xảy ra vào năm Đinh Mão (1927) lúc thi sĩ đi hốt thuốc về "trên khúc đường tre che khuất cả bóng trăng, và mo nang tre rụng đầy mặt đất. Tôi dẫm phải những mo khô mới rụng, tiếng kêu sột soạt làm bầy quạ đang ngủ trên cây, giật mình vỗ cánh kêu vang dậy. Tiếng kêu thình lình giữa đêm vắng, nghe vừa rùng rợn vừa lạnh lùng. Cả mình tôi rởn ốc!" (TXTT, tr.27). Từ đó tiếng quạ kêu cứ ám ảnh cho tới năm Kỷ Mão (1939) lúc thi sĩ cùng hiền thê và nhà thơ Nguyễn Đình đang ngồi hóng mát đêm trăng trên bờ đầm Nha Trang ở trước mặt nhà. "Lúc ấy đã khuya, nghe tiếng phở rao, nhà tôi gọi, không thấy trả lời, anh bạn gọi tiếp. Tiếng gọi bị núi Sinh Trung bên kia đầm dội lại, ngân dài trong đêm khuya... tiếng quạ năm xưa trong tâm hồn tôi vụt thức dậy rộn ràng..."
Thi sĩ thức suốt đêm hồi tưởng ký ức và hôm sau ngồi "chọn những nét rung cảm đậm nhất, lọc những nét nên thơ nhất, dồn vào trong 8 câu:
Từ Ô y hạng rủ rê sang
Bóng lẫn đêm thâu tiếng rộn ràng
Trời bến Phong Kiều sương thấp thoáng
Thu sông Xích Bích nguyệt mơ màng
Bồn chồn thương kẻ nương song bạc
Lạnh lẽo sầu ai quả ấn vàng
Tiếng dội lưng mây đồng vọng mãi
Tình lang mang gợi tứ lang mang.
Tôi rất lấy làm thích và lấy nhan đề "Đêm nghe tiếng quạ kêu".
Năm 1941 gởi đăng bài đó, rồi xem xét lại các bài thơ đã đăng để in vào tập Mùa Cổ Điển, thi sĩ Quách Tấn chưa hài lòng với một số chữ trong bài Đêm nghe tiếng quạ kêu, một lần nữa sửa lại cho hoàn hảo hơn, thành bản cảo chính thức:
Từ Ô y hạng rủ rê sang
Bóng lẫn đêm thâu tiếng rộn ràng
Trời bến Phong Kiều sương thấp thoáng
Thu sông Xích Bích nguyệt mơ màng
Bồn chồn thương kẻ nương song bạc
Lạnh lẽo sầu ai rụng giếng vàng
Tiếng dội lưng mây đồng vọng mãi
Tình hoang mang gợi tứ hoang mang.
Chế Lan Viên, bạn của Quách Tấn, "cũng cho câu sửa hay hẳn hơn nguyên tác, nhưng còn chê đề bài chưa được nên thơ, mới thêm vào chữ "thu" thành "Đêm thu nghe quạ kêu".
Người yêu chuộng văn thơ và bạn thơ văn với nhau là thế đó luôn luôn tìm cách hoàn thiện bài văn bài thơ của mình, nhắc nhở xây dựng trong tình thân ái, dù bài đã in ra trong sách, báo... chứ đừng nói mới viết trên mạng lưới.
Để tránh lỗi chính tả, trong diễn đàn, mục thắc mắc do anh Andy Nguyễn Vũ nêu lên Lỗi Chính Tả, anh Hoàng Hoa đã tóm tắt một số nhận xét nghiên cứu rất hay, xin phép đưa vào đây để anh chị em tìm hiểu:
******************************
| Re: Lỗi chính tả Dec 9, 2005, 5:34 am Bổ sung: Dec 9, 2005, 5:39 am Hoàng Hoa |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Hoàng Hoa xin chia sẻ với anh chị em một số về chính tả tiếng việt, mong là giúp được phần nào... cho Hoàng Hoa và anh chị em tham khảo. LUẬT HỎI NGÃ
Ngoài ra còn có 19 âm tiết dấu ngã khác dùng như từ đơn tiết mà có dạng láy ví dụ như: cãi cọ giãy giụa sẵn sàng nẫu nà đẫy đà vẫy vùng bẽ bàng dễ dàng nghĩ ngợi khập khiễng rõ ràng nõn nà thõng thượt ngỡ ngàng cũ kỹ nũng nịu sững sờ sừng sững vững vàng ưỡn ẹo Như vậy quy tắc hài thanh cho phép viết đúng chính tả 63 âm tiết dấu ngã. Ngoài ra còn có 81 âm tiết dấu ngã dưới đây thuộc loại ít dùng: Ngãi, tãi, giãn (dãn), ngão, bẵm, đẵm (đẫm), giẵm (giẫm), gẵng, nhẵng, trẫm, nẫng, dẫy (dãy), gẫy (gãy), nẫy (nãy) <lúc nẫy/nãy> , dẽ, nhẽ (lẽ) <một dẽ/lẽ/nhẽ>, thẽ, trẽ, hẽm (hẻm), trẽn, ẽo, xẽo, chễng, lĩ, nhĩ, quĩ, thĩ, miễu, hĩm, dĩnh, đĩnh, phĩnh, đõ, ngoã, choãi,doãi, doãn, noãn, hoãng, hoẵng, ngoẵng, chõm, tõm, trõm, bõng, ngõng, sõng, chỗi (trỗi), giỗi (dỗi), thỗn, nỗng, hỡ, xỡ, lỡi, lỡm, nỡm, nhỡn, rỡn (giỡn), xũ, lũa, rũa (rữa), chũi, lũi, hũm, tũm, vũm, lũn (nhũn), cuỗm, muỗm, đuỗn, luỗng, thưỡi, đưỡn, phưỡn, thưỡn, chưỡng, gưỡng, khưỡng, trưỡng, mưỡu (Hoàng Phê, 3). Tôi để ý thấy rất nhiều lỗi chính tả ở những âm tiết rất thường dùng sau đây: đã (đã rồi), sẽ (mai sẽ đi), cũng (cũng thế), vẫn (vẫn thế), dẫu (dẫu sao), mãi (mãi mãi), mỗi, những, hễ (hễ nói là làm), hỡi (hỡi ai), hãy, hẵng. 1. Dấu ngã: đối đãi (từ Hán Việt), sư sãi (từ Hán Việt), vung vãi (từ ghép), hung hãn (từ Hán Việt), than vãn, ve vãn, nhão nhoét (so sánh: nhão nhẹt), minh mẫn (từ Hán Việt), khe khẽ (so sánh: khẽ khàng), riêng rẽ, ễnh ương, ngoan ngoãn, nông nỗi, rảnh rỗi, ủ rũ . . . 2. Dấu hỏi: sàng sảy (từ ghép), lẳng lặng, mình mẩy, vẻn vẹn, bền bỉ, nài nỉ, viển vông, chò hỏ, nhỏ nhặt, nhỏ nhẹ, sừng sỏ, học hỏi, luồn lỏi, sành sỏi, vỏn vẹn, mềm mỏng, chồm hổm, niềm nở, hồ hởi . . . (Hoàng Phê, 4). II. Từ Hán Việt: a) Dùng dấu hỏi khi có phụ âm đầu là: • Ch-: chuẩn, chỉ, chỉnh, chủ, chuẩn, chủng, chuyển, chưởng. • Gi-: giả, giải, giảm, giản, giảng, giảo. • Kh-: khả, khải, khảm, khảng, khảo, khẳng, khẩn, khẩu, khiển, khoả, khoản, khoảnh, khổ, khổng, khởi, khuẩn, khủng, khuyển, khử. • Và các từ không có phụ âm đầu như: ải, ảm, ảnh, ảo, ẩm, ấn, ẩu, ổn, uẩn, ủng, uổng, uỷ, uyển, ỷ, yểm, yểu. b) Dùng dấu ngã khi có phụ âm đầu là: • D-: dã, dẫn, dĩ, diễm, diễn, diễu, dĩnh, doãn, dõng, dũng, dữ, dưỡng. • L-: lãm, lãn, lãng, lãnh, lão, lẫm, lễ, liễm, liễu, lĩnh, lõa, lỗi, lỗ, lũ, lũng, lũy, lữ, lưỡng. • M-: mã, mãi, mãn, mãng, mãnh, mão, mẫn, mẫu, mỹ, miễn. • N-(kể cả NH-NG): nã, não, ngã, ngãi, ngẫu, nghĩa, nghiễm, ngỗ, ngũ, ngữ, ngưỡng, nhã, nhãn, nhẫn, nhĩ, nhiễm, nhiễu, nhỡn, nhũ, nhũng, nhuyễn, nhưỡng, noãn, nỗ, nữ. • V-: vãn, vãng, vẫn, vĩ, viễn, vĩnh, võ, võng, vũ. c) 33 từ tố Hán-Việt có dấu ngã cần ghi nhớ (đối chiếu với bản dấu hỏi bên cạnh):
III. Tóm lại: 1. Từ láy: Các thanh ngang và sắc đi với thanh hỏi. Các thanh huyền và nặng đi với thanh ngã. Để cho dễ nhớ chúng ta có thể tóm gọn trong hai câu thơ sau: Chị Huyền vác nặng ngã đau Anh Sắc không hỏi một câu được là (Hoàng Anh Tuấn). 2. Từ Hán Việt phần lớn viết với dấu hỏi (trong tổng số yếu tố Hán-Việt, có 176 yếu tố viết dấu hỏi, chiếm 62%; 107 yếu tố viết dấu ngã, chiếm 38%), (Hoàng Phê, 6). • Dùng dấu hỏi khi có phụ âm đầu là CH, GI, KH và các từ khởi đầu bằng nguyên âm hoặc bán nguyên âm như ải, ảm, ảnh, ảo, ẩm, ấn, ẩu, ổn, uẩn, ủng, uổng, ủy, uyển, ỷ, yểm, yểu. • Dùng dấu ngã khi có phụ âm đầu là M, N(NH-NG), V, L, D, N (cho dễ nhớ tôi viết thành Mình Nên Viết Là Dãu Ngã) (Hoàng Anh Tuấn). Như vậy chỉ cần nắm các quy tắc trên và nhớ 33 trường hợp đặc biệt viết với dấu ngã là có thể viết đúng chính tả toàn bộ 283 yếu tố Hán-Việt có vấn đề hỏi ngã cũng coi như nắm được căn bản chính tả DẤU HỎI HAY DẤU NGÃ trong tiếng Việt (Hoàng Phê, 1). Tài liệu tham khảo: (1) Hoàng Anh Tuấn (2) Hoàng Phê, Dấu hỏi hay dấu ngã Trung tâm tự điển học. Tháng 1 năm 1996 * (Lê Ngọc Trụ) - Hoàng Hoa hiệu chỉnh một số từ nghi ngờ. ********************************* Nhà văn Đặng Trần Huân đã viết một bài rất hay mang tựa đề Sửa Tên Tác Phẩm Của Người Quá Cố anh chị em có thể tham khảo thêm về chính tả tiếng Việt ở diễn đàn Đặc Trưng. Ở Đặc Trưng cũng có tự điển Online để anh chị em tra cứu những chữ mình nghi ngờ. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Nếu Ban Biên Tập âm thầm sửa chữa thì rất dễ dàng và đỡ tốn thì giờ thư qua thư lại, nhưng lỗi cũ sẽ tiếp tục xuất hiện vì tác giả đã quen với lối viết sai, hay cứ bận rộn với những sáng tác mới mà không lo bổ sung bài viết cũ. Thú thật nhiều khi chính bản thân Nguyên Đỗ cũng bị sửa sai, hay thơ văn bị giữ lại lâu vì số bài đưa vào nhiều khi không có đầy đủ Ban Biên Tập. Theo nội quy mà các biên tập viên đều thi hành là chỉ duyệt và đăng bài người khác thôi, chứ thơ văn mình phải để dành cho các Biên tập viên khác duyệt, lý do thứ nhất là hai người duyệt bao giờ cũng chính xác hơn một người vì tác giả thường hay chủ quan, có khi tư tưởng đi nhanh hơn mười ngón tay đánh máy, lý do thứ hai là tránh mang tiếng lợi dụng chức năng BBT để đưa bài mình ra trước chèn ép bài các tác giả khác.
Điều mà Nguyên Đỗ sợ nhất là bị chụp mũ thế này thế nọ khi duyệt xét bài, có những bài nhận xét chính trị, thơ chính trị rất hay nếu ở những Diễn Đàn khác mà Bút Nhóm Trinh Nữ lại có chủ trương là một diễn đàn phi chính trị, chỉ là chỗ trao đổi văn học nghệ thuật vui chơi, giải trí lành manh, chứ không phải là một sa trường, hay xạ trường phá mất tính thân hữu anh em trong gia đình của Bút Nhóm. Lời qua tiếng lại, một ít xít ra nhiều, không phù hợp với chủ trương mở rộng trao đổi tư tưởng và học hỏi lẫn nhau.
Lập trường của Trinh Nữ chắc hẳn không thỏa mãn với tất cả mọi người, nhưng chắc chắn đa số mọi anh chị em trong đây đều đồng ý là Bút Nhóm Trinh Nữ có cái hay riêng biệt là có sự quan tâm đặc biệt của giới yêu văn học nghệ thuật, người đi trước chỉ người đi sau, chăm chút từng chữ, từng câu (có khi tác giả đến bực mình). Ban Biên Tập chỉ là những người yêu chuộng văn học nghệ thuật và muốn cùng nhau tiến, tre già măng mọc, chuẩn bị cho tầng lớp trẻ Việt tương lai dù ở nơi nào cũng có thể nói, viết tiếng Việt phát huy nền thơ văn sẵn có của Việt Nam từ bao nhiêu thế hệ nay.
Chúng tôi có quá lý tưởng không? Chỉ là một bút nhóm mà có một hoài bão quá lớn lao? Vì càng lý tưởng thì tai bay vạ gió càng nhiều, nhưng chúng tôi vững tin gió càng nhiều thì diều càng bay cao. Trong tinh thần đoàn kết, xây dựng, chúng ta đang đặt những viên gạch trên nền văn học đã có sẵn để kế truyền di sản của các tiền nhân.
