Nguyễn
1.
Ngày 15 tháng 4 Mậu Thân (1842) Lê Lợi lên ngôi vua ở Đông Kinh, đại xá, xuống chiếu tha thuế không thu 2 năm.
Ngày 20 trị tội các quan ngụy.
Nguyễn quen áp đặt ý kiến của mình. Con người ông bao năm nay dưới một người và trên vạn người. Một lời ông nói, tuân lệnh Vua được nghe răm rắp. Không một phản hồi.
Gìơ đây giữa ông và Lộ như hai người bạn. Họ trao đổi với nhau về tất cả các vấn đề. Những lĩnh vực mà Trãi tưởng như mình có thể áp đặt, Lộ cho ông sự bất ngờ và thích thú bởi tư duy sắc sảo và quyến rũ của một người phụ nữ. Ông nhìn sự vật hiện tượng khách quan hơn, và soi rọi nó với sự dũng cảm được nàng khích lệ.
Nàng nói với ông về cuộc sống của nàng, những chuyện từ khi nàng bé tý, lấy chồng cho đến cuộc sống hiện nay của nàng. Không chút dấu diếm, nói hết như bị “bùa mê”. Ông lặng nghe, chia xẻ và khuyến khích nàng. Đôi khi câu chuyện của họ ngừng lại trong không gian tịnh mịch. Ông dần hiểu con nguời này, từng chút một như những mảng của một tấm bản đồ. Từng chút một bé nhỏ xinh xinh và lôi cuốn.
Lộ hiểu từ khi gặp nàng, Trãi đã có thay đổi. Từ đỉnh cao tư tưởng của giai tầng thống trị, ông hiểu hơn mình cần gì cho phần còn lại của cuộc đời sau bao năm xa rời những tâm tư bé nhỏ của con người. Những số phận bé nhỏ đang thoi thóp mà thiếu nó bức cơ đồ Lê Thái Tổ dày công xây dựng sẽ mất đi tính nhân văn trọn vẹn và sự trường tồn chính trị.
2.
Khuya đó, Lộ là người đàn bà đầu tiên khám phá ra rằng Trãi là người đàn ông nhất trong số đàn ông mà một người phụ nữ có thể gặp. Còn Trãi, bấy lâu nay ông đã dành tất cả tinh lực vào việc phò Vua, giúp nước, an dân. Ngọn nến cháy lúc phừng phừng lúc lách tách trong đêm. Ngoài kia, mưa cũng rơi lúc nặng lúc nhẹ đều.
Đối với Trãi, tình yêu cao nhất dành cho một một nguời khác giới là tình yêu tinh thần. Ông duy mỹ trong tình yêu, Ngay cả khi yêu một người và quan hệ với người đó lúc đêm thâu, ông vẫn coi nó như một bước nắn nót để cho ngày hôm sau cùng nhau hoạ thơ, ngắm nguyệt.
3.
Với Nguyễn Trãi, suốt đời ông là một người duy dân, duy dân nhất trong số những người theo chủ nghĩa duy dân. Dân là tất cả, là gốc, là biển khơi mênh mông, là gió lộng trong trời đất. Dân như nước, chế độ như thuyền. Nước lên thuyền lên. Chở thuyền là dân mà lật thuyền cũng là dân. Tình yêu dân của ông bao la tuôn trào. Đã 30 năm từ ngày rời Đông Quan về giúp Lê Thái Tổ rồi hiện là Lê Thái Tông, ông vẫn trung trinh một tấm lòng vì dân vì nước.
Trãi đau lắm khi dân bị đói, bị khổ, bị bất công, bị áp bức. Ông xa lạ với tệ cường quyền, bè phái, nhũng nhiễu từ trong triều ra xã hội như cái cày đặt lên lưng trâu dân. Ông từng đích thân tham xử hoặc can thiệp để trả lại sự công bằng cho dân đen, nhiều lắm... Nhưng hỡi ôi, dẫu ông có ba đầu sáu tay thì cái ác nó vẫn nhởn nhơ... Ông lầm lũi đi và trơ vơ trên con đường như cột đá, cây thông trước sóng gió đời.
Chẳng có gì lạ khi con nguời ấy của Trãi lại trùng phùng với Nguyễn Thị Lộ. Mến vì tài, cảm vì sắc, đau nỗi đau dân gian... đến với nhau là tự nhiên. Bao nhiêu năm chinh chiến ở đời mới gặp. Đó mới là điều lạ và tiếc.
4.
Lộ có vẻ trinh bạch của cô thôn nữ, cái hồn nhiên của cô học trò nhỏ, nét ngây thơ trẻ con, cái nồng nàn của gái đương yêu lần đầu, yêu mù quáng như nàng thiêu thân. Lạ thay, lại sắc sảo như một nhà thương thuyết chính trị, pha chút tinh quái của mấy cô nàng đỏng đảnh bán hàng xén ở chợ Đồng Xuân.
Sau những biến cố gia đình và thời đại, nàng thấu hiểu hai chữ rạch ròi. Yêu là yêu, bạn là bạn. Ở đời này, nàng chẳng giận ai mà cũng chẳng ai giận nàng được. Nhưng đối với cái ác và sự bất công, nàng căm đến tủy. Vì nó mà gia đình nàng ly tan, tha hương. Vì nó mà đời nàng thân gái dặm trường. Nàng chống lại nó bằng tư tưởng và tình cảm đau đáu của con tim nhỏ bé.
Gặp Trãi, một công thần nhà Lê. Con rắn thù hận vẫn như len lỏi trong nàng mừng rỡ. Trả lời Trãi bằng văn thơ bóng bẩy và đa tình nhưng trong cái nhìn có ánh căm hờn. Nguyễn là khai quốc công thần của triều đình, cái triều đình làm gia đình nàng ly tán, khổ đau, tuổi thơ nàng cực trăm bề, tình yêu đầu của nàng gãy cánh...
5.
Từ trước đến nay, trong những việc trọng đại khi vua mới lên ngôi là yến tiệc linh đình thâu đêm suốt sáng khắp nơi, giảm thuế, đại xá và hỡi ôi... trả thù. Lê Lợi làm hết, đã ban lệnh trừng trị ngụy quan. Trãi dẫu biết là việc cần làm của chế độ nhưng những quái thai vẫn cứ hành hoành. Con quái vật trả thù chỉ có một đầu nhưng vô vàn tay chân, bò như rắn rết khắp hang cùng ngõ hẻm. Than ôi! Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân. Trãi đau lắm. Lê Lợi cũng đau nhưng quái vật đã sinh ra thì quái vật có chu kỳ sống chứ?
Gặp nàng, cái phẩm chất chiến đấu của Trãi sống dậy. Trước đây Trãi chỉ còn sự thẳng thắn trần trụi nhưng vô vi, mặc kệ thời cuộc. Trãi như con thuyền vĩ đại đã vượt ngàn con sóng dữ giờ yên mình trong một khu vịnh kín, yên ả, tự mình chiêm ngưỡng mình, cười một mình, mơ về mình. Có Lộ, Trãi hiểu ông sẽ không bao giờ còn được nghỉ ngơi, mặc cho tuổi già đến ngày một nhanh, ông vẫn phải giương buồm ra khơi.
Nguyễn có cái vẻ lù khù của một ông Từ. Cái vẻ đó giúp ông tồn tại qua nhiều thăng trầm. Những Nguyễn Văn Xảo, Trần Nguyên Hãn... lần lượt ra đi dưới lưỡi gươm nghi kỵ. Ẩn sau cái vẻ lững lờ như hồ nước đó là những suy nghĩ táo bạo và sâu xa.
6.
Ngay sau cái đêm hôm đó ở Lệ Chi Viên, trong vòng có mươi tiếng đồng hồ, cả cỗ máy cai trị hoạt động hết công suất để đưa hai kẻ nghịch đồ vào cõi chết. Phải là trí trá lắm, tận ác tận bạo lắm mới làm được.
Tận cùng của cái chết hé mở sự sống. Trãi thấy sức sống đang tuôn trào trong tim khi đối mặt với sự hành hình. Ông hiểu những tư tưởng của ông đã có cuộc sống của nó, làm cho chúng khiếp sợ. Ông chỉ là đọt tre già, già thì phải chết. Ngoài kia nơi khắp hang cùng ngõ hẻm của nước Việt thân yêu, ngàn tre non đang lớn lên dần dật... Lúc này Trãi nghĩ về Lê Tư Thành, vị hoàng tử trẻ được ông và bao thiện thần nhà Lê bảo bọc lâu nay. Giờ này chắc đã an toàn nơi chốn. Nhưng cuối cùng, Trãi muốn dành những phút nhìn cuối cùng về phía người vợ yêu. Lộ mặc áo màu trắng, cái màu như sinh ra dành riêng cho Lộ. Trãi bỗng nhớ hôm gặp nàng ở chợ, màu trắng cũng là màu nền của Lộ sau cánh áo nhỏ khép hờ qua hông màu sữa. Đến hôm gặp nàng ở nhà cũng màu trắng ấy... Và rồi cái đêm ấy... cũng màu trắng tinh nhẹ như tơ bông tan vào da thịt ông.
Ông nhớ đêm hôm nào sau chuỗi yêu thương e ấp:
- Sao thương thiếp?
- Vì nàng là nàng. Ta đợi 29 năm rồi!
- Không sợ à? Lộ nói sau một cái cụp mắt nhìn chếch ngang hông Trãi nơi thanh kiếm báu chuôi nạm ngọc đeo hững hờ.
- Sợ gì? Trãi đáp tay nhẹ vén những sợi tóc nhỏ giăng giăng truớc trán nàng.
- Sợ thiếp giết chàng
Nguyễn cười sang sảng.... Lộ cũng cười, tiếng cười hòa vang...
- Ta cho nàng tất cả, chỉ giữ lại cho mình một thứ. Thứ gì? Lộ tinh nghịch vành tai của Trãi. Niềm tin của ta.
- Thiếp chỉ muốn cái đó của chàng thôi. Đó là cái làm chàng khác mọi người khác.
- Còn ta, nàng biết ta muốn gì ở nàng không? Trãi hỏi khi cả hai sóng bước ra vườn, ngoài kia trăng tỏa khắp vườn chè.
- Ta muốn những đầu ngón tay của nàng chỉ toàn là những chiếc nhẫn ta tặng nàng. Trong giấc ngủ của nàng chỉ có ta hiện hữu và mộng mị. Một bước của nàng luôn cùng ta. Nàng là người duy nhất hiểu ta, người có thể thay đổi những suy nghĩ của ta. Nhưng ta không muốn niềm tin của ta bị thay đổi. Khi đó ta không còn là ta và người cũng không còn thương ta. Đúng vậy! Cho nên....
- Vì vậy mà chàng muốn thiếp ư? Đó là cách duy nhất ta là ta, nàng là nàng, chúng ta bên nhau.
7.
Quần chúng mù quáng lại là cái mù quáng dễ thương của lịch sử và đáng nể phục... để cái cơ thể Việt Nam này tồn tại... Trãi tự biết rằng mình cũng chỉ là một quần chúng lớn. Vua trên kia cũng vậy mà thôi... Những lớp da mới vẫn tiếp tục được đắp lên cơ thể Việt Nam lúc ung nhọt, ghẻ lở. Những dòng máu mới vẫn được bơm vào khi cơ thể đến hồi suy kiệt...
Bao năm nếm mật nằm gai, kề cận cái chết, Trãi vượt qua để rồi đứng trên đỉnh cao danh vọng là vì ông có một niềm tin, nó mãnh liệt như sức sống của chính cái dân tộc này. Người thường không có được niềm tin đó. Lộ thì ngược lại. Cái nàng có thể nhìn, sờ, cầm , cảm nhận với tất cả các giác quan và trí tưởng tượng trần trụi là cái nàng tin. Thiếu niềm tin như Trãi, Lộ tồn tại chỉ cho chính mình, trăn trở ngược xuôi suốt ngày dài. Khổ với cuộc đời vốn thật và ảo. Cái nhìn thấy chắc gì sẽ tồn tại lâu; cái ảo có khi lại trở thành hiện thực nhỡn tiền nay mai. Trãi sống vì cái quần chúng to lớn kia, nhưng nếu thiếu hiện thực của Lộ, Trãi cũng chỉ là cái bóng của quá khứ oai hùng, và quần chúng trở thành quần chúng bàn giấy. Hai thái cực đó oái ăm thay lại rất phổ biến trong những ngày này... Nếu kết hợp lại, nó là sự hòa hợp trong đối kháng. Nhưng thế vẫn còn hơn không...
Lộ phát hiện rằng Trãi vô cùng lãng mạn, có cái nhìn của một kiến trúc sư đại tài nhưng lại thiếu vẻ tỉ mỉ của một anh thợ lành nghề. Bao nhiêu tư tưởng cao đẹp được Trãi đưa ra …. đang phập phồng trong thời nhiễu nhương. Nhưng hơn lúc nào hết cần những người như Trãi để cuộc đời này tránh bị giằng xé bởi miếng cơm manh áo, tư lợi và quyền bính, hủ hóa và mị dân… Một ngọn đuốc tốt vẫn hơn nhiều cây nến nhỏ mong manh trước gió.
Ông cảm nỗi truân chuyên của Lộ. Và họ đã thuộc về nhau và mãi mãi.
Hết.
17.11.2003
