Văn hoá tự do
Tự do là đặc ân nguyên thủy mà khi khai thiên lập địa tạo hoá quên mở luân xa có tên chi đó trong cái gọi là đầu của loài người, vì vậy loài người chỉ mới phát hiện, soạn thành hiến pháp năm 1776, thành tuyên ngôn năm 1789, và cô đúc thành hiến chương từ 1948. Sau, có người ứng tấu ứng tác thành "không có gì quý hơn độc lập tự do", và đáng quý hơn nữa cũng chính con người ấy nhấn mạnh "có độc lập mà không có tự do hạnh phúc thì độc lập cũng chẳng nghĩa lý gì"; rồi do tự do quá quý nên khi đạt được rồi chẳng chịu cho ai mó tới !
"Không có gì quý hơn độc lập tự do". Đúng, đó là chân lý mà từ hồi xuất hiện huyễn sử Sen Vàng xứ Nghệ, một đứa trẻ chơm chớm vỡ giọng hay bắt đầu biết tự xoay sở tóm tém món nợ hàng tháng đều biết rõ đó là nhu cầu cơ bản uyên nhiên, chẳng cần xin mới có; song thực tế ở đời lắm khi "tự do không phải ngẫu nhiên mà có, nó phải được tạo dựng" (Karl Jaspers), phải đòi và trả giá, đắt nhất là bằng cái chết, tầm tầm bằng vài năm, vài chục năm bóc lịch, hoặc giả ít ra cũng bằng vài dúm máu, chục cục u tặng cho bạn dân, qua trung gian bọn tự do đầu gấu có tổ chức, có chỉ đạo từ xa. Và người mình – trong đó có tôi – nghe nói vốn chẳng ưa đổ máu nhưng coi mòi - tôi là người thứ nhất - chỉ chuộng loại máu hy sinh màu đỏ của chính những kẻ bị tước đoạt cái lẽ đương nhiên kia, mà ít khi nghĩ tới loại máu màu đen của những dòng chữ tít ngái từ ngoài, kiên trường đòi lại cái quyền đương nhiên – mà chúng nó đã và đang có, cho người khác ở trong ! (Nghĩ cũng éo le, lắm nơi có cơ hội và phương tiện để thể hiện cái quyền mang tên số 4, nhưng lại tự hạn chế nó để né "vấn đề nhạy cảm" dưới nhân danh "phi nầy, phi nọ"). Đã đành tuyệt đại đa số những dòng máu đen chảy ra kia không màng chi sự lưu ý, vì đó là bổn phận tự nguyện, là trách nhiệm tối thiểu của người còn tí tạm gọi là lương tri kèm tí chữ nghĩa – dân gian gọi là vác tù và hàng tổng bằng cái đầu; chính quyền độc tài vu, quy là phản động - nhưng tập quán tốt đẹp chẳng đã di lưu "người làm nghĩa cử phải quên, người nhận nghĩa cử nên nhớ".
Tựu trung cái lẽ đương nhiên mang tên tự do kia đích thị là cái chi chi ?
1.
«Tự do: Phạm trù triết học chỉ khả năng biểu hiện ý chí, làm theo ý muốn con người, trên cơ sở nhận thức được quy luật phát triển của tự nhiên và xã hội (đơn cử: tự do báo chí, tự do biển cả, tự do cá nhân, tự do hàng hải, tự do mậu dịch, tự do ngôn luận, tự do sáng tác, tự do tín ngưỡng, tự do và tất yếu, tự do ý chí...» (Từ điển bách khoa Việt Nam tập 4 trang 716-718, nxb TĐBK – Hà Nội 2005);
2.
«Tự do bao hàm việc có thể làm tất cả những gì không gây hại cho kẻ khác...» (Điều 4, Tuyên ngôn nhân & dân quyền Pháp, 1789);
3.
«Mọi người đều được hưởng tất cả những quyền và tự do công bố trong Bản Hiến Chương này và không có một sự phân biệt nào, như chủng tộc, màu da, phái tính, ngôn ngữ, tôn giáo, quan điểm chính trị hay tất cả quan điểm khác, quốc tịch hay nguồn gốc xã hội, tài sản, nơi sinh, hay tất cả những hoàn cảnh khác...» (Điều 2, Hiến chương Quốc Tế Nhân Quyền, 1948);
4.
«Mọi người đều có quyền sống, quyền tự do và an ninh thân thể.» (Điều 3, như trên);
5.
«Tự do luôn luôn hiện hữu. Chỉ cần trả đúng giá.» (Henri Millon de Montherland);
6.
«Thà tranh cãi trong không khí tự do, hơn là đồng thuận sau vành móng ngựa.» (Ignacy Krasicki);
7.
«Nếu con người thất bại trong việc hoà giải giữa công lý và tự do, tất cả đều thất bại.» (Albert Camus);
8.
«Tôi hiểu lệch lạc thế nào là tự do nhưng tôi hiểu rõ thế nào là giải phóng.» (André Malraux). «Còn tôi, MTGPMN, tôi thấm thía cùng cực từng cảm giác một của một người từng kinh qua trận bị/được giải phóng, cấp 3.» (Vô danh);
9.
«Mọi xã hội yêu sách tự do cho những con người, cần phải bắt đầu bằng bảo đảm cuộc sống cho họ.» (Léon Blum);
10.
«Tự do là một loại cây, một khi đã bắt rễ, thì phát triển rất nhanh.» (George Washington);
11.
«Khi chính quyền còn hiện hữu: Không có tự do; khi tự do thống trị: Chẳng còn chính quyền.» (Vladimir Illitch Oulianov, Lénin);
12.
Đau khổ chi bằng mất tự do,
Đêm buồn đi ỉa cũng không cho.
Cửa tù khi mở: không đau bụng,
Đau bụng: thì không mở cửa tù !
(Bị hạn chế, Nhật ký trong tù – Hồ-Chí-Minh, trang 220 nxb Văn Học Giải Phóng - Hà Nội 1976);
14.
Trên đời nghìn vạn điều cay đắng,
Cay đắng chi bằng mất tự do.
Mỗi việc mỗi lời không tự chủ,
Để cho người dắt tựa trâu, bò.
(Lính gác khiêng lợn cùng đi – H.C.M., sđd trang 112);
Vậy khi «người nô lệ yêu thích đời sống nô lệ, người đó có còn một đời sống nô lệ nữa không?» (Louis Scutenaire);
Và, «tôi không đồng ý với những gì anh nói, nhưng tôi sẽ đấu tranh cho anh được quyền nói lên những điều đó.» (Voltaire).
*
Một trưởng gia đình nghèo kia kiên nhẫn đả thông 53 trưởng gia đình nghèo nọ hùn bạc cắc mua tấm vé số "kiến thiết quốc gia"; trân trọng hứa «... thắng lợi rồi tôi sẽ ra sức cùng {các bạn} sửa sang tu bổ lại hết. Chúng ta sẽ làm những đường sá cầu cống khéo hơn, những nhà cửa tốt hơn và xứng đáng với một dân tộc tự do, độc lập hơn.»(1). Gần kề ngày sổ số, chẳng may trưởng gia đình cầm tấm vé số lăn đùng ra hết thở. Và tấm vé số trúng được 1 triệu đô-la Mỹ. Số tiền bự quá, bốc tối mặt em út nhà kia, chúng lật lọng giữ riệt hết một mình, 53 gia đình nọ nhao nhao phản đối, em út gia đình kia bảo:
─ «Bây giờ chúng tôi không cần đến các anh lữa, cút đi !»(2)
─ Thế còn lời hứa khi hùn hạp mua vé số thì sao?
─ Văn tự hùn hạp ở đâu?
─ Ở đời tin nhau là chính. Một lời nói, một đọi máu.
─ Quân tử nhất ngôn nà quân tử dại, quân tử lói đi lói nại nà quân tử khôn !
─ Tiên sư nhà bác, lời thề giữa hai con người còn có đất trời chứng giám, huống hồ giao hẹn giữa chúng ta gồm những 54 gia đình, cọng gia đình ông trời nữa vị chi 55.
Bí quá, gia đình tân triệu phú nói trây:
─ Gia đình các đằng ấy nghèo quá nâu lên đã thành tật-nghèo thâm căn cố đế, lay chưa quen sống đời sống không-nghèo. Các đằng ấy đừng thèm no, để mặc chúng tớ no đủ dzồi. Cứ chường kỳ chuyên tu học tập, bao giờ kỳ cọ hết chất nghèo, gia đình tớ sẽ nần nần chia cho.
─ Tiêng sư nhà chú, mới hôm goa gia đình chú cũng nghèo rớc mồng tơi như bọong tui mờ !
─ Xưa, thời Đông Châu, Ngũ Tử Tư một đêm chằn chọc vì việc lước mà bạc chắng mái đầu, thì lay, với mục đích chồng những con người mới trong thời đại siêu âm, vậy một đêm ôm chọn một chiệu đô-na Mỹ, tất nhiên cũng đốt giai đoạn được việc điều chỉnh cái cố tật-nghèo đi chứ !
─ Tiêng sư nhà anh, tiềng hùng dzôống mua tấm vé số là tiềng thắc lưng buộc bụng của toàng thể 54 gia đình. Hừ, cái vỏ ngoài cứ cho là sạch cố tậc-nghèo đi, là triệu phú đi, coòng cái roọc, cái trôốc thì răng ?
─ Chưa nghe ai dám bạo mồm lói ngài chiệu phú có cái dzuột, cái đầu nghèo cả !
─ Anh em thấy đó, «cuối cùng, người ta hứa hẹn với anh em (mình) đủ mọi thứ trên trời dưới biển, nhưng giờ đây anh em thấy toàn là những lời lừa dối cả.»(3)
─ Chính chị nà thế đấy !
─ Ơ tề, chi mà dị rứa. Số má, cờ bạc chứ chính chị, chính em chi mô ! Đừng có tam toạng.
─ Kệ hắng, cứ tạm cho chính trị với cờ bạc là cốt đồng, thầy cúng cá mè một lứa đi. Dzậy thì sao?
─ «Một chính chị gia có tài nà người có thể tiên đoán tương nai và sau đó cũng nà người có thể giải thích tại sao những sự việc nại không xảy ra như nời hắn ta đã tiên đoán».(4) Vả nại, «một chính chị gia không thể hành nghề lếu không có chí nhớ vì hắn ta phải nhớ tất cả những nời hứa mà hắn ta cần phải quên.»(5). Còn lữa, «giả vờ không biết những gì người ta biết, biết tất cả những gì người ta không biết, hiểu những gì người ta không hiểu, không thấy những gì người ta nghe thấy..., đấy nà chính chị !» (6)
─ Tiên sư nhà mày, chỉ được trò nỏ họng tru tréo, khéo dài lưỡi gỗ. Bây giờ tiểu gia đình mày đại thắng lợi nên nhà mày lộng kiếng. Cứ để xem, đợi đại gia đình chúng tao thắng lại...hừm ! Mà này, kỳ cọ hết tật-nghèo là thế nào? Và thế nào là sạch cố tật-nghèo để được nhận tờ giấy khen và 18.500 Du-Ét-Đi phần hùn trúng số?
─ Điều đấy thuộc "bí mật quốc gia", phải để tớ hỏi "bề chên" nà ông giời nha !
Hàn Lệ Nhân
(Tản mạn qua đêm 13, tào lao thâu đêm chờ sinh nhật: 02/10)
----------------------------------------
(1) Lời kêu gọi phá hoại để kháng chiến, H.C.M., ngày 06/02/1947 - H.C.M. tuyển tập trang 413, nxb Sự Thật – Hà Nội, 1980).
(2) Kết quả của sự hy sinh - Bản án chế độ thực dân Pháp, sđd trang 89.
(3) Tuyên ngôn của Liên hiệp thuộc địa, sđd trang 216.
(4) Winston Churchill
(5) Frédéric Dard
(6) Pierre Caron de Beaumarchais
