Tiếng và Miếng
Cách đây hai, ba năm, một người bạn học cũ nay đã thành tài từ bên Việt Nam qua Âu Châu tu nghiệp . Trong câu chuyện hàn huyên vào một bữa cơm tối, anh ta bảo bây giờ bên nhà mình hay nói "ông chánh có miếng, ông phó có tiếng" . Hỏi tại sao lại nói như vậy thì anh bạn giải thích rằng ông chánh, tức là các vị trưởng nhiệm sở, giữ các chức vụ giám đốc, vụ trưởng, v.v. đều là các ngài có nhiều thành tích với đảng, tuy học lực không cao nhưng có cái ăn, cái để . Người dân nói các vị có miếng . Còn ông phó có tiếng là vì các vị này là dân chuyên môn, nhiều vị trước đây đã được đào tạo ở ngoại quốc nên giỏi tay nghề . Tuy nhiên không phải vì thế mà các vị có tiếng . Tiếng ở đây là các ngài biết nói tiếng ngoại quốc nên các ông phó thường được chỉ định tiếp đón các phái đoàn ngoại quốc đến thăm hay được cử đi công tác ra ngoại quốc . Không biết chữ " phó " nó có hàm ý người uyên bác, có học vấn hay không mà bên ta ai cũng mong lấy được bằng Phó Tiến Sĩ, Phó Giáo Sư . Nhiều ông có bằng phó này, phó nọ gặp khi cha mẹ chết đăng cáo phó trên báo, ký tên phó tiến sĩ, phó giáo sư . Đăng cáo phó không phải để báo tin buồn mà để lấy tiếng .
Chỉ nói ông chánh có miếng thì không công bằng lắm vì ông phó cũng có miếng, người dân làm ăn lương thiện, làm ăn dan trá và thày dạy võ đều có miếng cả . cái miếng ở đây to hay nhỏ cần được hiểu tuỳ vào lớp thang xã hội của mỗi người . Ông chánh cầm miếng thịt gà ăn nhồm nhoàm thấy miếng thịt hơi hôi, lẩm bẩm, nhăn nheo thể diện, quăng miếng thịt ra ngoài sân . Con chó berger nhà ông chánh mừng quá ôm miếng thị gặm cả buổi không chán . Dân mình, nhiều gia đình nghèo khó, gặp ngày giỗ kỵ, xả mặn con gà sống thiến, nửa xào, nửa luộc, cánh cổ kho mặn, bộ lòng nấu nồi canh chouchou to thật to, cả nhà cha mẹ, con cái ăn miếng thịt ngọt sao là ngọt, thấm vào tận cùng xương tủy . Tuy nhiên trong nhà cũng có một vài chênh lệch mà mọi người đều chấp thuận theo truyền thống: Miếng lườn trắng phau mang ra làm thịt chà bông để dà nh cho cô con gái út nhà ta . Cái phao câu, bầu cánh, chân gà thì cha mẹ ngồi nhấm rượu nhâm nhi với nước mắm gừng, muối tiêu chanh . Ông bố cứ ngồi tỳ tỳ với chén rượu đế nếp Nàng Hương mà chấm mút cái miếng xương đầu gối của con gà . Ấy cái miếng xương đầu gối ấy, ăn thì chả có bao nhiêu, chỉ toàn xương với gân, thế mà không đành bỏ đi . Nó đã đi vào lịch sử .
Xưa quan thừa thướng Tào Tháo nhà Hán mang đại quân ra Kỳ Sơn cự không lại quân sư Khổng Minh, bối rô(i biết chừng nào, muốn rút quân mà không dám sợ bị mang tiếng thua trận . Quân tình nguy cấp, Tào Tháo trong tình trạng mê sảng . Gặp lúc quân hầu cận bưng lên tô cháo gà . Tào Tháo đang ăn thì quan hành quân chủ bạ, tức là sĩ quan trưởng phòng hành quân, Dương Tu đến xin khẩu lệnh trong ngày . Tào tháo lúc ấy cũng đang chấm mút miếng xương gà, mới cho khẩu lệnh "gân gà" .
Dương Tu nghe thấy khẩu lệnh gân gà thì ban lệnh cho quân sĩ sửa soạnh hành trang rút quân về . Tào Tháo đi xem xét binh tình, thấy quân sĩ chuẩn bị ra về, hỏi ra biết được tại quan Dương Tu ra lệnh nên cho gọi Dương Tu đến nơi, ghép cho cái tội làm loạn lòng quân, chém đầu quan Dương Tu . Chém xong, khóc lóc cho mai táng rồi ra lệnh ban sư .
Dương Tu khi nghe tiếng lệnh "gân gà" luận rằng miếng gân gà ăn thì toàn ăn nước xốt mà bỏ đi thì không đành vì cái mùi vị của miếng gân gà này ngon sao lạ . Biết Tào Tháo đã có ý muốn về lắm nhưng còn đang lưỡng lự . Không rút lui thì sợ bị quân Khổng Minh đánh bại mà rút về thì lại bị tiếng thua . Dương Tu biết Tào Tháo sợ tiếng xâ'u không dám bỏ về nên tự quyết định thay cho Tào Tháo . Tào Tháo biết lệnh của Dương Tu đã gỡ rối cho mình nhưng nếu theo Dương Tu về hoá ra bị mang tiếng mưu lược không bằng Dương Tu . Chém đầu Dương Tu không phải vì Dương Tu làm sai mà để dằn lòng quân và cũng là cơ hội để Tào Tháo thi hành ý định diệt Dương Tu có sẵn từ lâu . Giết xong khóc lóc, mai táng rất hậu để lấy tiếng người có lòng nhân và ra lệnh ban sư để thiên hạ nghĩ mình có chữ tín vì lệnh của Dương Tu ban ra là quân lện của quan hành quân chủ bạ, đâu có đổi được .
Thành ngữ nước ta có câu "hùm chết để da, người chết để tiếng" . Nói câu này ra thì oan cho con hùm, con hổ quá . Con vật này có bao giờ xin được khi chết để lại bộ da cho nhà giàu mang ra trưng bày . Đấy là do người đời thích bộ da cọp, bắt cọp về thuộc da mang ra nhà khách để lót chân rồi cao hứng đọc lên rằng "hùm chết để da", người chơi da hùm để lấy tiếng. Bây giờ ở vài nơi tuyên truyền giỏi, con người cũng tin là khi tử vì đạo được tổ quốc ghi ơn, được lên tầng thứ ba, thứ tư trên nước trời lại còn ban thêm cho ba , bốn mươ i đồng nữ nữa cho nên thanh niên bảo nhau đi đánh bom . Cũng chỉ vì cái tiếng được tổ quốc ghi ơn và cũng vì cái miếng được ở trên tầng lầu thứ ba trên nước Thiên đàng mà chết.
Năm 1985, ông Mikhail Gorbachev , lãnh đạo Liên Bang Soviet, đưa ra lý thuyết Pérestrojka nhằm mục đích xây dựng lại nền kinh tế và thuyết Glasnost cho người dân được phép phát biểu ý kiến . Lý thuyết Pérestrojka không thành công vì bị quá nhiều người trong guồng máy nhà nước Liên Bang Soviet ngầm chống lại và ông Aleksandr Soljenitsin đã gọi thuyết Pérestrojka là Catastrojka . Chữ Pérestrojka được kết hợp bởi chữ Péré, tức là làm lại, và chữ trojka, tức là xây dựng . Chữ Pérestrojka vì thế có thể dịch ra tiếng Việt là "xây dựng lại", tức là có thể đập phá cái cũ để thay vào đó một cái mới mẻ . Sở dĩ có hiện tượng này, không phải vì các nhà lãnh đạo nảy ra sáng kiến tiến bộ mà chỉ vì các ngài nhận ra kết quả quá hãi hùng của bao năm trong chế độ của các ngài và bây giờ muốn theo kịp đà tiến bộ của Mỹ và các nước tư bản Âu Châu thì chỉ có cách áp dụng theo phương pháp của họ . Nhưng thay đổi không phải dễ, nếu nói thẳng ra đi theo nền kinh tế thị trường thì giải thích làm sao sau khi đã hoan hô vạn tuế chính sách kinh tế Cộng Sản từ mấy chục năm qua . Cũng chỉ vì cái tiếng . Có mấy ai muốn mang tiếng đã sai lầm .
Cho nên ở đời, chỉ vì cái tiếng và cái miếng mà làm con người nhiều lúc điên đầu, mất hết trí khôn, đi đến một trạng thái mà ta hay nói là tình trạng của tiến thoái lưỡng nan . Nhiều người làm việc ngay mà bị tiếng xấu, chẳng phải vì quy luật tuần hoàn đặt ra là làm ơn mắc oán và chỉ vì cái danh tiếng con người có luật bù trừ, anh hơn thì tôi kém , vì đồng hạng thì không còn giá trị gì nữa . Cũng chỉ vì cái danh để lưu danh muôn thuở mà nhiều khi hành động trái hản lương tâm . Ngày nào cái tiếng không còn giá trị nữa thì đúng là lúc con người sống bất cần dư luận hoạc đã bỏ được cái mà người đời gọi là "Ngã" . Khi nào cái miếng không cần thiết nữa thì đó chính là lúc người ta giàu quá hay đã chán cảnh hồng trần, hết tham . Trong đời cũng có khi cần đến cái tiếng và cái miếng . Khi cái tiếng và cái miếng được ý niệm một cách trung hoà, đấy là lúc con người đã đạt đến trạng thái của tiến thoái cùng lúc .
Paris 10 tháng 11, 2006
Xin giới thiệu một số sáng tác của Phạm Vĩnh
