Hát nói 2 .
NHỮNG BÀI HÁT NÓI KHÁC :
Duyên nợ (Nguyễn Khuyến)
Mưỡu
Cái duyên hay cái nợ nần,
Khi xa xa lắc, khi gần gần ghê .
Dấu hồng còn gửi tuyết nê,
Khi bay nào biết đông tê bóng hồng . (1)
Nói
Giai nhân nan tắi đắc (2)
Mười ba năm một giấc bâng khuâng,
Động hơi thu chợt nhớ đến vầng trăng,
Chén non nước tưởng chừng đâu bữa nọ .
Quá nhãn quan âm quân dĩ ngộ
Thiếu thời phong độ ngã do liện (3)
Lại may mà gió mát đưa duyên
Mượn thơ thánh, đàn tiên khuây truyện cũ .
Đối tửu mạc đề ly biệt cú, (4)
Chốn non Vu vân vũ (5) hãy đi về,
Cánh hồng nào biết đông tê ?
o0o
(1) Lấy ý từ cổ thi:
Nhân sinh đáo xứ tri hà tự
Ưng thị phi hồng đạp tuyết nê
Nê thượng ngẫu nhiên lưu trảo tích
Hồng phi na phục kế đông tê
Người ta đi đến đâu phải như thế nào; Nên như chim hồng bay dẫm lên đám tuyết trên bùn; Ở trên bùn ngẫu nhiên để lại dấu móng; chim hồng bay đi nào để gì bên đông bên tây (nhưng vết móng vẫn còn lưu lại) .
(2) Từ bài hát của Lý Diên Niên đời nhà Hán:
Khởi bất tri khuynh thành dữ khuynh quốc
Giai nhân nan tái đắc
Há không biết (người đẹp) nghiêng thành nghiêng nước đâu, (chỉ thấy) người đẹp khó mà gặp lại được
(3) Thì giờ qua mắt vùn vụt ngươi đã lầm rồi; phong độ lúc thiếu niên ta còn tiếc đọ
(4) Trước chén rượu chớ nên nhắc đến chuyện ly biệt
(5) non Vu vân vũ: điển tích vua Sở Tương Vương đi chơi ở đầm Vân Mộng, mơ thấy cùng một người con gái giao hoạn Khi từ biệt vua, nàng nói: "Thiếp là thần nữ núi Vu Sơn, buổi sớm làm mây, buổi chiều làm mưa ." Người đời sau từ đó dùng chữ "mây mưa" để chỉ việc trai gái giao hợp
----------------------------------------------------------
Hỏi Phỗng Đá
(Nguyễn Khuyến)
Ông đứng làm chi đó hỡi ông ?
Trơ trơ như đá, vững như đồng
Đêm ngày gìn giữ cho ai đó ?
Non nước đầy vơi có biết không ?
Mưỡu:
Người đâu tên họ là chi ?
Hỏi ra trích trích tri tri (1) nực cười .
Vắt tay ngoảnh mặt trông đời,
Cũng toan lo tính sự đời chi đây ?
Nói :
Thấy lão đá lạ lùng muốn hỏi,
Cớ sao mà len lỏi đến chi đây ?
Hay mảng vui hoa cỏ nước non này,
Chừng cũng muốn dang tay vào hội Lạc (2)
Thanh sơn tự tiếu đầu tương hạc,
Thương hải thuỳ tri ngã diệc âu . (3)
Thôi thôi đừng nghĩ chuyện đâu đâu,
Túi vũ trụ mặc đàn sau gánh vác
Duyên hội ngộ là duyên tuổi tác,
Chén chú, chén anh, chén tôi, chén bác,
Cuộc tỉnh say, say tỉnh một vài câu,
Nên chăng đá cũng gật đầu !(4)
o0o
(1) trích trích tri tri: trơ trơ không chuyện
(2) hội Lạc: đời nhà Tống, Tiến sĩ Văn Ngạn Bác, làm quan đến Thái sư, khi về hưu trí nhà ở Lạc Dương, cùng với Tư Mã Quang, Phú Bật và nhiều học giả cao niên khác lập ra Lạc Dương Kỳ Anh Hội để đàm đạo văn chương .
(3) Núi xanh tự cười đầu sắp trắng như chim hạc; Biển xanh ai biết ta cũng như chim âu (ý ví người ẩn dật) . Ý lấy từ hai câu thơ của Trương Dưỡng Hạo đời nhà Nguyên:
Vân sơn tự tiếu đầu tương hạc
Doanh hải thuỳ tri ngã diệc âu
(4) Tương truyền Nguyễn Khuyến làm bài ca trù Hỏi Phỗng Đá này trong buổi lễ mừng thọ năm mươi của quan Kinh lược sứ Hoàng Cao Khải .
------------------------------------------------
Chí nam nhi
của Nguyễn Công Trứ
Thông minh nhất nam tử
Yêu vi thiên hạ kỳ (1)
Trót sinh ra thì phải có chi chi,
Chẳng lẽ tiêu lưng ba vạn sáu
Đố kỵ sá chi con tạo,
Nợ tang bồng quyết trả cho xong
Đã xông pha bút trận, thì gắng gỏi kiếm cung,
Cho rõ mặt tu mi nam tử .
Trong vũ trụ đã đành phận sự,
Phải có danh mà đối với núi sông .
Đi không, chẳng lẽ về không ?
o0o
(1) Một người con trai thông minh; nên làm người khác thường trong thiên hạ Lấy từ câu thơ Đường Giới tiễn bạn đi Trường An:
Nam tử yếu vi thiên hạ kỵ
------------------------------------------------
Ngất Ngưởng
Vũ trụ nội mạc phi phận sự (1)
Ông Hi Văn tài bộ đã vào lòng,
Khi Thủ khoa, khi Tham tán, khi Tổng đốc Đông, (2)
Gồm thao lược (3) đã nên tay ngất ngưởng .
Lúc Bình tây cầm cờ đại tướng (4)
Có khi về Phủ doãn Thừa Thiên .
Đô môn giải tổ chi niên (5)
Đạc (6) ngựa bò vàng đeo ngất ngưởng
(Dôi khổ) Kìa núi nọ phau phau mây trắng,
Tay kiếm cung mà nên dáng từ bi,
Gót tiên theo đủng đỉnh một đôi dì
Bụt cũng nực cười ông ngất ngưởng (7)
Được mất dương dương người thái thượng,
Khen chê phơi phới ngọn đông phong
Khi ca, khi tửu, khi cắc, khi tùng,
Không phật, không tiên, không vướng tục .
Chẳng Hàn, Nhạc, cũng phường Mai Phúc (8)
Nghĩa vua tôi cho vẹn đạo sơ chung
Đời ai ngất ngưởng như ông
o0o
(1) Trong vũ trụ đâu chẳng là phận sự
(2) Đông: tức tỉnh Hải Dượng
(3) thao lược: Lã Thái Công đời nhà Chu làm ra sách Lục Thao để dạy việc bịnh Tiên ông Hoàng Thạch trao Trương Lương sách Binh Thư Tam Lược để giúp Hán Cao Tổ, ý chỉ giỏi điều binh khiển tượng
(4) Khi đem quân đánh thành Trấn Tây ở Cao Miên, ông được vua phong làm Bình Tây Đại tướng quận
(5) Năm ở kinh đô cởi dây thao đeo ấn từ quạn
(6) Đạc: cái mõ người ta thường treo vào cổ trâu bò để dễ tìm khi chúng đi lạc
(7) Lúc này ông đã về hưu trí, nhưng trong nhà vẫn dập dìu các cô đầu, ngày ngày hát xượng Có hôm ông đem các cô lên cả sân chùa mà hát ở đấy !
(8) Hàn, Nhạc: tức Hàn Kỳ và Nhạc Phi, hai danh tướng đời Tộng Mai Phúc: danh nho đời Đông Hán .
------------------------------------------------------
Gánh Gạo Đưa Chồng
Mưỡu
Con cò lặn lội bờ sông
Gánh gạo đưa chồng tiếng khóc nỉ non (1)
Nói
Lộ diệc vũ trùng trung chi nhất (2)
Thương cái cò lặn lội bờ sông
Tiếng nỉ non gánh gạo đưa chồng
Ngoài nghìn dặm, một trời, một nước
Trông bóng nhạn, bâng khuâng từng bước,
Nghe tiếng quyên, khắc khoải năm canh
Nghĩa tép tôm ai nỡ dứt tình,
Ơn thuỷ thổ phải đền cho vẹn sóng,
Trường tên đạn, xin chàng bảo trọng
Thiếp lui về nuôi cái cùng cọn
Cao Bằng cách trở nước non,
Mình trong trắng có quỉ thần a hộ
Sức bay nhảy một phen năng nỏ
Đá Yên Nhiên (3) còn đó chẳng mòn,
Đồng hưu rạng chép thẻ son, (4)
Chàng nên danh giá, thiếp còn trẻ trung
Yêu nhau khăng khít giải đồng
o0o
(1) Tương truyền Nguyễn Công Trứ làm bài này cho các cô đầu hát để khích lệ quân sĩ khi ông đi đánh Nùng Văn Vân ở Cao Bặng Hai câu mưỡu lấy từ ca dao:
Cái cò lặn lội bờ sông
Gánh gạo đưa chồng tiếng khóc nỉ non.
Nàng về nuôi cái cùng con,
Để anh đi trẩy nước non Cao Bằng
(2) Con cò cũng là một loài có lông có cánh
(3) Yên Nhiên: tên núi nay ở Mông Cộ Tướng Hán là Đậu Hiến sau khi phá xong quân Hung Nô, đi ngang qua Yên Nhiên lên núi bạt đá đục bia, kể uy đức vua Hán và ghi công thắng trận .
(4) Đồng hưu: cùng vui với nược Thẻ son: thẻ ghi công các công thần thường để ở Tôn miếu . 2 câu Mưỡu hậu đơn bằng thể lục bát: " Đồng hưu rạng chép thẻ son, Chàng nên danh giá, thiếp còn trẻ trung" không được tính vào trong khổ xếp .
------------------------------------------------------------------
Chí Làm Trai
Vòng trời đất dọc ngang, ngang dọc
Nợ tang bồng (1) vay trả, trả vay
Chí làm trai Nam, Bắc, Đông, Tây,
Cho phỉ sức vẫy vùng trong bốn bể
Nhân sinh tự cổ thuỳ vô tử,
Lưu thủ đan tâm chiếu hãn thạnh (2)
Đã chắc rằng ai nhục ai vinh,
Mấy kẻ biết anh hùng khi vị ngộ
Cũng có lúc mưa dồn sóng vỗ,
Quyết ra tay buồm lái với cuồng phong
Chí những toan xẻ núi lấp sông,
Làm nên tiếng anh hùng đâu đấy tỏ
Đường mây rộng thênh thênh cử bộ,
Nợ tang bồng trang trắng, vỗ tay reo
Thảnh thơi thơ túi rượu bầu
o0o
(1) Tang bồng: từ "tang bồng hồ thỉ" -- cung bằng gỗ dâu, tên bằng cỏ bộng Theo Lễ Kinh: cha mẹ mới sinh con trai, lấy cung tên bằng gỗ dâu và tên bằng cỏ bồng treo ở ngoài cửa, có ý mong cho con mình sau này lấy cung tên làm nên sự nghiệp vang thiên hạ .
(2) Hai câu thơ trong bài Quá Linh Đinh Dương của Văn Thiên Tường đời Tống. Người ở đời chẳng ai mà không chết, phải làm sao lưu lại tấm lòng son soi trong sử xanh .
