Biên khảo - Câu Đối .
Câu đối Tết.
Nhận lời anh Kim Bảng viết một bài với chủ đề Xuân mà không phải thể loại truyện ngắn, Meta cũng thấy ngài ngại làm sao ấy .
- Cứ việc gác cái truyện ngắn ấy đi . Số Xuân cần kíp hơn . Viết cho tôi xong số Xuân này thì tiếp tục viết tiếp truyện ấy cũng được .
Vừa mới thành hình một truyện ngắn với dàn dựng về tình tiết cũng như nhân vật công phu, Meta cụt hứng ngay khi anh Kim Bảng nói thế . Làm thế nào để viết một bài về số Xuân mà không phải là truyện ngắn hay thơ , là công việc Meta đã quen ? Về biên khảo có cần thiết không khi mỗi một mùa Xuân, thịt mỡ, dưa hành, bánh chưng , tràng pháo, hạt dưa hồng, bánh mứt, câu đối, lì xì, các sòng bầu cua lề đường, hàng năm được nhắc đến, được mọi ấn phẩm Xuân xào đi nấu lại ? Làm thế nào tránh nhàm chán, nói mãi về những thứ mà chúng ta, những người hơn mấy mươi lần nhận hay cho phong bao lì xì , đều biết rõ ? Đề tài về con giáp tương đối đỡ nhàm chán vì cứ 12 năm ta mới phải lập lại những chuyện phiếm về 1 con giáp . Tỷ dụ, năm nay là năm Quý Mùi . Nói về con dê mà chúng ta đã đọc từ 12 năm trước kể cũng hãy còn thú vị . Nhưng khổ lắm, Meta đâu có rành về thập can, mỗi can mang ý nghĩa tử vi như thế nào ? Con dê ảnh hưởng ra sao với sự hanh thông, bỉ cực đối với mỗi cá nhân, với tiền đồ đất nước trong suốt năm mới . Mà cho dù nói về tất cả những đề tài ấy , ta cũng không thể sáng tác, chỉ biên khảo thôi . Vì chưng, bánh chưng mỗi năm vẫn gói như thế, công đoạn bổ củi, sắp vô nồi, canh củi lửa vẫn như thế . Pháo mỗi năm cũng vẫn nổ như thế, có thay đổi gì đâu mà sáng tác . Huống gì trong nước cũng như ngoài nước , tiếng pháo không còn đì đẹt mỗi độ Xuân về nữa . Người ta cấm .
Đến đây chắc bạn đọc đã thấy nản . "Thế thì còn chó gì nữa mà nói ". Không hẳn vậy . Là kẻ sống lâu năm nơi xứ người, Meta có dịp so sánh giữa hai nền văn hoá Đông và Tây . Luân lý cương thường Á Đông chúng ta thường hoằng dương công đức người trên trước . Ra đường phải vòng tay chào người lớn tuổi để tỏ ý kính trọng . Chúng ta có bàn thờ cúng giỗ ông bà, cha mẹ, tổ tiên không những trong ngày giỗ, đám cưới, ngày Tết mà trong mọi tôn giáo đều có ngày tưởng nhớ đến ông bà tổ tiên nữa . Đặc biệt đạo Phật có ngày lễ gọi là Bông Hồng Cài Áo, ngày của mẹ . Đạo Thiên Chúa có tháng Đức Mẹ, hay gọi là tháng hoa tôn sùng Đức Mẹ, tượng trưng 1 hiền mẫu .
Tây phương thì khác hẳn, họ lưu tâm đến thế hệ sau nhiều hơn chúng ta . Trong xã hội trẻ em được hưởng mọi quyền ưu tiên về mọi mặt từ luật pháp, tiện nghi xã hội , bình đẳng nhân phẩm ... Trẻ em thực sự có mọi quyền như người lớn, được bày tỏ và được tôn trọng ý kiến riêng chứ không "Ôi dào, trẻ con nói lăng nhăng biết đâu mà chiều " . Qua đường, trẻ em được quyền ngăn cản xe cộ , ngay cả khi xe đưa rước các em ngừng lại, mọi xe cộ bất luận xuôi hay ngược chiều, phải ngừng theo . Hàng năm ngân sách chi tiêu về giáo dục, về giải trí cho các em ở Tây Phương vượt trội con số khiêm nhừng của các nước Á Đông chúng ta, không phải tính theo con số mà là tính theo tỷ lệ mức chi phó đối với những chi tiêu khác . Có nước Á Đông nào có những cửa hàng đồ chơi với quy mô toàn thế giới như Toy R Us, những kỹ nghệ chế tạo đồ chơi khổng lồ như Mattel, Barbie, Nintendo, Play Station ... những chỗ như Disney World, Disney Land, Sea World hàng năm thu hút nhiều tỷ bạc . Qua đây chúng ta vui vẻ chấp nhận ngay . Đánh đổi nụ cười con trẻ trong 1 đất nước tương đối kiếm ra tiền dễ, chà credit card, ký check hay móc túi bao nhiêu cũng chả sao . Phải không ?
Vậy thì đừng cằn nhằn cử nhử nhàm chán nữa nhé ! Meta viết về Xuân mà mỗi năm ai trong chúng ta cũng đã từng đọc qua, không phải để các bạn thưởng thức . Viết cho con em chúng ta đọc để hiểu biết hương vị Tết ở quê hương, nơi chúng không được vinh hạnh sanh ở đấy, ăn được hạt cơm thấm đậm nhọc nhằn mà cũng thấm đậm tình, tình mẹ, tình quê và biết bao thứ tình khác không thấy có trên xứ này . Meta viết về thú chơi câu đối Tết của các cụ ngày xưa , cho các em đọc .
Xin lược sơ qua về phép làm câu đối, trước khi vào phần thưởng thức các câu đối trứ danh kim cổ .
Câu đối là những câu văn đi đôi với nhau . Câu đối gồm 2 câu gọi là vế . Khi tự mình làm cả 2 câu, ta gọi vế trên, vế dưới . Khi mình ra câu đối để thách đố người khác đối lại, ta gọi vế ra và vế đối .
Những câu đối ngắn từ 1 đến 3 chữ gọi là tiểu đối . Từ 4 đến 8 chữ gọi là đối thơ . Từ 9 chữ trở lên gọi là phú .
Về luật bằng trắc thì mỗi chữ tương xứng của 2 vế, chữ này bằng thì chữ kia trắc và ngược lại . Ví dụ :
-Cung kiếm ra tay, thiên hạ đổ dồn hai mắt lại ---------------- Vế trên .
-Rồng mây gặp hội, anh hùng chỉ có 1 ngươi thôi -------- Vế dưới .
Ta thấy lẽ ra "cung" là bằng thì "rồng" là câu tương xứng ở vế dưới tại sao lại không là trắc ? Cũng vậy, "thiên" ở trên và "anh" ở dưới cùng vần bằng . sao vậy ? Xin thưa :Như chúng ta biết, Đường Thi là 1 thể thơ rất chú trọng đến đối , đặc biệt là 2 câu 3, 4 và 5, 6 . Theo phép đối hễ chữ trên bằng thì chữ dưới phải là trắc nhưng để tránh vấn đề câu nệ vào phép tắc quá sẽ mất tính thơ cho nên còn có luật :
Nhất tam ngũ bất luận .
Nhị tứ lục phân minh .
Nghĩa là chữ thứ 1,3 và 5 thì không cần luật bằng trắc chặt chẽ (có càng tốt, không có chả sao) nhưng chữ thứ 2,4 và 6 thì bắt buộc chữ trên bằng thì chữ dưới là trắc hoặc ngược lại, chữ trên trắc thì chữ dưới bằng . Câu dài hơn 6 chữ thì chỉ chữ chẵn là phải đối về bằng trắc thôi . Ấy là Đường Thi . Câu đối cũng dùng qui luật này . Coi lại câu trên, ta thấy : "kiếm" là chữ thứ 2, trắc, đối với "mây" chữ thứ 2, bằng ; "tay" đối với "hội", "hạ" đối với "hùng", "dồn" đối với "có" v.v... Rõ phần này rồi chứ ?
Ngoài luật bằng trắc, 1 câu đối còn phải "chỉnh" và "cân" nữa .
Chỉnh là đều nhau, bằng nhau . Danh từ phải đối với danh từ, đông từ phải đối với đông từ, tĩnh từ phải đối với tĩnh từ . Riêng tĩnh từ cũng có nhiều loại, chữ gợi hình phải đối với chữ gợi hình, ví dụ "xanh" phải đối với "đỏ", "cóc tía" phải đối với "trời xanh" ... chữ tượng thanh phải đối với chữ tượng thanh , ví dụ "róc rách" phải đối với "rì rào" ... Trạng từ như "lanh chanh" phải đối với trạng từ "chộn rộn" ... Đừng quên vừa đối từ vừa đối bằng trắc nhé .
Cân nghĩa là chữ nặng phải đối nặng, chữ nhẹ phải đối nhẹ cho xứng . Ví dụ : sắc đối với sắc . Vị đối với vị . Số đối với số . Chữ Hán đối với chữ Hán . Mùa đối với mùa . Thành ngữ đối với thành ngữ . Chuyên ngữ đối với chuyên ngữ (bính với ất, càn với khôn, sửu với hợi ...)
Tạm xong phần luật về câu đối . Bây giờ sang phần điểm qua các câu đối Tết của các danh sĩ xưa nay . Bbắt đầu là câu đối quen thuộc ai cũng biết .
- Thịt mỡ dưa hành câu đối đỏ
- Nêu cao tràng pháo bánh chưng xanh
Tết Việt Nam luôn có thịt kho tàu, dưa hành muối chua , câu đối đỏ . Câu đối thì bất kể nhà sang hèn cũng phải có câu đối viết bằng giấy đỏ dán trước cửa hoặc 2 bên bàn thờ ông bà, vế trên dán hoặc treo bên trái, vế dưới bên phải . Trái với Việt ngữ thông thường, câu đối được viết dọc bất kể Hán hay Việt , Hán thì mỗi chữ 1 dòng rồi xuống hàng đến chữ khác, Việt thì một mẫu tự 1 hàng . Ngày xưa, mỗi làng phải chè xôi đến tận nhà ông đồ hoặc kẻ thạo chữ Nho để xin thày câu đối, sau này người ta viết sẵn mang ra chợ bán, ai ưng câu nào mua câu nấy, lắm khi chả cần biết đến ý nghĩa của nó . Thỉnh thoảng, ta lại thấy hình ảnh 1 ông đồ già, ngồi khom lưng trên chiếc chiếu bên lề đường, viết chữ Nho tại chỗ cho khách du xuân mua về, giống như hình ảnh ông đồ già trong bài thơ của Vũ Đình Liên, mà thuở nào xa xưa lắm, chúng ta ai cũng từng đọc . Xin các bạn đọc lại bài thơ này ở cuối bài viết này .
Vế dưới câu đối này, có người còn đọc :"Nêu cao, pháo nổ" thay vào 4 chữ :"Cây nêu, tràng pháo" . Đọc như thế không được chỉnh, vì cao là tĩnh từ, nổ là động từ mà đối với 2 danh từ mỡ, hành thì không được chỉnh .
Tuy nhiên phép làm câu đối thì nêu cao pháo nổ cũng được . Vì nếu như thế, thịt mỡ đối với dưa hành, nêu cao đối với pháo nổ . Phép đối chữ ngay trong 1 câu ta gọi là tiểu đối .
Trong nhiều câu đối Hán văn ta thường thấy loại tiểu đối ấy . Trường hợp này, vế trên không đối với vế dưới mà là các nhóm chữ trong câu , đối với nhau . Ví dụ nhé :
Ký phu
Phu thú biên quan, thiếp tại Ngô
Tây phong xuy thiếp, thiếp ưu phu
Nhất hàng thư tín, thiên hàng lệ
Hàn đáo quân biên, y đáo vô
Nguyên tác của Trần Ngọc Lan, được Tương Như dịch như sau :
Chồng trấn Tây Cương, thiếp ở Đông
Gió tây lạnh thiếp, thiếp thương chồng
Một dòng thư gửi, nghìn giọt lệ
Rét đến bên chàng, áo đến không ?
Bài này nhóm chữ trước dấu phẩy đối với nhóm chũ sau dấu phẩy trong mỗi câu . Bạn hiểu thế nào là tiểu đối rồi chứ .
Bây giờ nếu mỗi câu đối lại cắt nghĩa , bình giải thì dài dòng quá . Câu đối trên chỉ nhằm mục đích giúp cho bạn biết về "chỉnh" và "cân" , là những yếu tố làm cho câu đối trở nên hay mà thôi . Sau đây là những câu đối Tết mà meta thiết tưởng không cần bình giải nữa, bạn đã biết rõ quy luật rồi .
Câu đối 2:
- Thiên hạ xác rồi còn đốt pháo
- Nhân tình trắng thế lại bôi vôi
Câu đối 3:
- Ai nấy dại vô cùng, pháo pháo, nêu nêu kinh những quỷ
- Ta nay nhàn bất trị, chè chè, rượu rượu sướng bằng tiên
Câu đối 4 :
- Thiên hạ dại vô cùng, pháo nổ đì đùng thêm mất chó
- Ông nay khôn bất trị, rượu say luý tuý lại nằm mèo
Câu đối 5:
-Tối ba mươi khép cửa càn khôn, ních chặt lại kẻo ma vương đưa quỉ tới
- Sáng mồng một lỏng then tạo hoá, mở toang ra cho thiếu nữ rước xuân vào
Câu đối 6 :
- Chiều ba mươi nợ réo tít mù, co cẳng đạp thằng bần ra khỏi cửa
- Sáng mồng một rượu say luý tuý, giang tay bồng ông phúc vào nhà
Câu đối 7:
- Bật cần nêu đem mới lại cho mau,già, trẻ, gái, giai đều sướng kiếp
- Đùng tiếng trúc đuổi cũ đi đã đáng, cỏ hoa, non, nước cũng mừng xuân
Câu đối 8:
- Không dưng xuân đến chơi nhà tớ
-Có nhẽ trời nào đóng cửa ai
Câu đối 9:
- Tối ba mươi nợ réo tít mù, ấy mới Tết
- Sáng mồng một rượu tràn quí tị, ái chà xuân
Câu đối 10 :
- Nợ có chết ai đâu đòi mà chi, giả mà chi, cha Tết
- Trời để sống lâu mãi tiền cũng có, bạc cũng có, mẹ đời
Câu đối 11 :
- Có là bao ! Ba vạn sáu ngàn ngày, được trăm bận Tết
- Ước gì nhỉ ! Một năm mười hai tháng, cả bốn mùa xuân
Câu đối 12 :
- Chiều ba mươi công nợ rối canh tân, ước những mười năm dồn lại một
- Sớm mồng một rượu chè tràn quí tị, trông cho ba bữa hoá ra mười
Câu đối 13 :
- Tết có gì cũng viết hoài viết soài, cũng chữ loài, rửng với họ ra điều học hiệc
- Xuân thì chơi nào câu đối câu điếc, , nào pháo phiếc, chán cho đời những sự Tết tung
Câu đối 14 :
- Xuân mới gọi là xuân : xuân thiều quang thục úc (1), xuân xướng mậu huyên hoà (2), ai chẳng mong xuân mãi để vui đời . Kìa xem nơi kia đinh, nơi nọ đáo, nơi ấy điếm đua cờ người, kéo hội, bắt chạch, gieo đu . Xuân năm ngoái vui lắm, năm nay lại vui ghê, muốn xuân mãi để nhẩn nha ngày tháng Bụt .
- Tuổi cũng thì là tuổi : tuổi phú quí vinh hoa, tuổi công danh sự nghiệp, ai chẳng muốn tuổi dài cho sướng kiếp . Nhưng mà ngày nay cờ, ngày mai bạc, ngày kia chè rượu, quay đất, bài phu, tổ tôm, sóc đĩa . Tuổi ngày trước dại vừa, ngày rày còn dại mãi, nhiều tuổi chi cho tổn ải nước non Trời .
(Phạm Thái)
(1) Thiều quang thục úc : bóng sáng đầm ấm .
(2) Xướng mậu huyên hoà : nảy nở ấm áp tốt tươi .
Câu đối 15 :
- Người ta năm Bính Dần, đầu tháng mười hai tiết tân xuân, trời ấy mũi hẳn to bằng súng . Như xuân thế một năm hầu dễ mấy , lạc thú kia nên náo nức mấy ai ơi ! Sợ con sồng sộc kíp theo chân (1), đua thanh sắc để nhắn nhe nơi thành thị . Hơn hớn lấy tính tình vui với cảnh, sống chơi dai cho khỏng khảnh dáng trần gian .
- Mình ta tuổi Đinh Dậu, năm nay ba chục chừng nhi lập (2), nghĩ mình đầu đã lớn tầy giành . Ví thân này nửa kiếp đã hầu qua , phù sinh ấy khéo buồn tênh thay mình nhỉ ! Giận cái long đong làm dở phận, không thanh danh cho lừng lẫy áng bang gia (3) . Khư khư ôm vinh nhục những căm Trời, chết chôn kỹ kẻo vẩn vơ hồn hoạn thế .
(Phạm Thái)
(1) Câu này do : cái già sồng sộc nó thì theo chân .
(2) Tam thập nhi lập là 30 tuổi thì lập gia đình . Luận ngữ cu/a Khổng Tử .
(3) Áng bang gia : nền nước nhà .
Câu đối Tết của chí sĩ Hà Sĩ Phu năm 1999 .(Kỷ mão sang Canh thìn)
Câu đối 1:
- Tết đã khép hai mươi thế Kỷ, dựng Nêu cao cho Quỷ kế lùi xa!
- Xuân còn mong một cuộc tân Canh, khai Bút thép mừng Nhân quyền tiến tới!
Câu đối 2:
- Nhân loại khép hai mươi thế Kỷ, mỗi Nụ xuân cũng thắp sáng Nhân quyền, thời Tin học: Địa cầu thu nhỏ lại!
- Nước nhà mong một cuộc tân Canh, ngàn Nêu tết cùng đẩy lùi Quỷ kế, buổi Thị trường: Nhân trí mở mang ra!
Câu đối 3:
- Hoà nhập chẳng hoà tan ý chí: giữ tự do, giữ độc lập tư duy, đem Trí tuệ đón thiên niên Kỷ mới!
- Đổi mới không đổi màu dân tộc: hãy trung thực, hãy khoan hoà ứng xử, mở Tấm lòng chào một cuộc Canh tân!
Câu đối 4 (dán trước ổ Quốc nạn):
- Mèo trắng mèo đen già hoá Cáo, Cáo trạng còn ghi!
- Rồng vàng rồng bạc khoái lên Tiên, Tiên nâu thì khổ!
Câu đối của Metamorph :
- Ông ỷ "mạnh" bán đứt giang sơn, sư bố ông, tài ông thiểu, "đức" thì "nông" : "nông đức mạnh" .
- Nị bất "bình" thủ tiêu dân chủ, mả cha nị, tội nị nhiều, "tiểu" sao "đặng" : "đặng tiểu bình" .
Đây là vài câu đối của Metamorph, trong đó người ta đòi hỏi phải có chữ Hùng Vương và Lạc Việt :
Dâng nén nhang nhớ công đức Hùng Vương dựng nước
Nhỏ dòng châu khóc nỗi lòng Lạc Việt lưu đầy
Câu nữa cũng của Metamorph, theo thể lệ trên, nghĩa là phải có chữ Hùng Vương ở vế trên, Lạc Việt ở vế dưới, nhung với ý nghĩa khác, dùng thuật chơi chữ :
Sầu quốc phá bao năm, trĩu mắt "vương", lệ anh "hùng vương" vấn.
Hận gia vong bấy thuở, mỏi chân "lạc", bước con "việt lạc" loàị
Tất cả những câu đối trên không rõ xuất xứ . Câu đối 2 của Trần kế Xương, câu đối 4 của cụ Nguyễn Khuyến, câu 6 của Nguyễn Công Trứ . Còn thì Meta không rõ xuất xứ nên để trống . Bạn nào biết xin chỉ giáo . Mời các bạn, bút nghiên bày ra, thảo vài câu gọi là tìm lại thú vui thanh tao của các cụ ngày xưa . Đừng quên nhắp chút rượu cay tiễn đưa năm cũ, chào mừng xuân mới .
Kim Đao Metamorph .
_______________________________________________________________
Thơ tham khảo
Meta xin chép lại đây để chúng ta cùng đọc lại bài thơ ông đồ già của cố thi sĩ Vũ đình Liên, sáng tác năm 1936.
Ông độ
Mỗi năm hoa đào nở
Lại thấy ông đồ già
Bày mực Tàu, giấy đỏ
Bên phố đông người qua
Bao nhiêu người thuê viết
Tấm tắc ngợi khen tài
Hoa tay thảo những nét
Như phượng múa, rồng bay
Nhưng mỗi năm mỗi vắng
Người thuê viết nay đâu
Giấy đỏ buồn không thắm
Mực đọng trong nghiên sầu
Ông đồ vẫn ngồi đấy
Qua đường không có hay
Lá vàng rơi trên giấy
Ngoài trời mưa bụi bay
Năm nay đào lại nở
Không thấy ông đồ xưa
Những người muôn năm cũ
Hồn ở đâu bây giờ .
Nhà thơ Vũ Đinh Liên qua đời năm 1996, nhưng tác phẩm này của ông sẽ mãi lưu tồn trong lòng nhiều người, nhất là mỗi dịp Xuân về, ngồi nhâm nhi trà sen, trà bạch mao, ngắm hoa nở giữa lá non đâm chồi ... trao nhau câu đối lấy hên .
