Những cái Tôi
Trong tiếng Việt, chữ "tôi" bắt đầu bằng chữ "to", với một cái dấu mũ giống như một ông quan to trên đầu đội mũ . Ngày xưa người Pháp nhận định trong đầu mỗi người Việt Nam đều có bản chất một ông quan . Từ nhận xét đó, nhà cầm quyền Pháp tại Việt Nam đã xử dụng các phương pháp tâm lý thích ứng để cai trị dân mình trong vòng tám mươi năm . Nhưng tại sao người mình vẫn tự hào nhất Tàu nhì ta lại có thể để cho Pháp chiếm trọn cả nước ? Tại sao mình đã từng phá tan mấy chục vạn quân nhà Nguyên, mấy mươi vạn quân nhà Thanh lại để thất thủ thành Hà Nội trước sức mạnh của ông sĩ quan Francis Garnier cùng chín chục tên lính Pháp ? Có nhiều giải thích viện vào hai lý do đã đưa đến sự thất bại này . Thứ nhất vũ khí ta yếu kém, thứ hai các quan trấn thủ như các ông Nguyễn Tri Phương, Hoàng Diệu, yêu nước nhưng đều là quan văn . Các quan võ chủ chiến như Hoàng Tá Viêm đều bị cho ra đóng quân xa xa, đợi lệnh . Trước khi Pháp tấn công chiếm nước Việt Nam , đã có các quan thức thời như ông Nguyễn Trường Tộ yêu cầu vua Tự Đức cho canh tân xứ sở . Vua nghị đình, đa số các quan đều không tán thành nên việc canh tân xứ sở không được tiến hành . Tại sao đa số các quan không đồng ý giải pháp canh tân . Nhiều người nghĩ các quan muốn an thân cầu vinh . Thực sự có lẽ không phải như vậy . Quan lại Việt Nam ngày xưa đa số theo đạo thánh hiền, một lòng vì nước hơn các thế hệ về sau nên lý do vinh thân không đứng vững . Lý do có thể chấp nhận được đó là căn bệnh giáo điều ta đã có từ lâu : nhất Tàu, nhì ta, tam cương, ngũ thường còn ngoài ra đều là mọi rợ và ta không thể nào đi học hỏi bọn "bạch qủy hồng mao" . Đó chính là cái tinh thần dân tộc của ta đã có từ nhiều thời đại . Nói cách khác đó là tinh thần dân tộc tự tôn . Cái tôi dân tộc của người Việt mà ông Tôn Dật Tiên đã cho là căn bệnh nô lệ của dân Việt Nam . Ông Tôn Dật Tiên nói quá lời, ông quên xứ Quảng Đông của ông đã bị nhà Mãn Thanh chiếm trọn không dành lại độc lập .
Thực sự mà nhận xét, dân tộc nào cũng có cái niềm tự hào của riêng mình . Nước Trung Hoa cũng thế, chắc chắn giống như Việt Nam mình vì người mình rập khuôn từ họ . Chính vì Tàu và Ta đều có một ý niệm giống nhau về tinh thần dân tộc nên cả hai nước đã bị các nước văn minh Tây Phương xâu xé trong vòng một thế kỷ . Có một câu hỏi nên đặt ra ở đây là tại sao nước Thái Lan chưa bao giờ bị đô hộ và vì sao nước Nhật Bản lại có thể trở thành một cường quốc từ đầu thế kỷ thứ 20 ? Có giải thích cho rằng vì Thái Lan áp dụng một chính sách đối ngoại mềm dẻo và Nhật Bản có ông vua Minh Trị Thiên Hoàng sáng suốt biết canh tân xứ sở . Nói như thế có phải là chúng ta đang kết tội vua quan mình ngày xưa ngu ngốc không biết gìn giữ nước ? Câu trả lời chắc chắn là không vì trải qua mấy ngàn năm, nước ta vẫn tồn tại và vẫn tự chủ . Tuy tiếng nước ta vẫn còn nhưng hiện tại chúng ta mắc phải một vấn đề nan giải đó là thế hệ chúng ta không đọc nổi sách của tổ tiên ta để lại . Hiện nay chúng ta đọc và viết theo mẫu tự Tây Phương . Cổ thư của ta viết bằng chữ Hán và chữ Nôm . Nhiều quyển sách quý như sách của Trần Hưng Đạo đã bị quân nhà Minh tịch thu mang về Tàu và bây giờ không ai biết ở đâu .
Mỗi dân tộc thừa hưởng công nghiệp do tiền nhân để lại . Tất cả mọi công trình văn hoá, nghệ thuật, di tích lịch sử v.v. có được là nhờ xương máu của người xưa . Ngày nay mỗi lần đứng ngắm nghía các kỳ công thế giới như lâu đài, lăng tẩm hẳn không ai không đặt một lần câu hỏi đã bao nhiêu nô lệ bỏ mình ở nơi đây . Hiện tại cứ đi đến một nơi nào mà có nhiều di tích lịch sử với đền đài cao, lâu đài đồ sộ v.v thì chúng ta có thể nghĩ rằng ngày xưa nơi ấy là một đế quốc và xương máu tổ tiên họ cũng đổ xuống rất nhiều . Luận ra từ đó nước Việt Nam mình không có bao nhiêu đền đài, lăng tẩm to lớn, có phải là nhờ các vua chúa ta ngày xưa biết thương dân không bắt làm những công việc lãng phí . Con người thường vì tự hào dân tộc hãnh diện thừa hưởng các công trình do tiền nhân để lại nhưng thực chất mấy ai chẳng ngậm ngùi khi nhìn những công trình kiến trúc Chàm ở ngoài Trung rồi tiếc thương một dân tộc không còn nữa ; Hay đứng ngẩn ngơ trước kinh thành Đế Thiên Đế Thích của dân tộc Khmer xưa kia bây giờ có chăng chỉ còn là di tích lịch sử hiện hữu trên đất của người Kampuchea .
Cái tôi của con người là cả một vấn đề không đơn giản trong đời sống hàng ngày . Bình thường khi nói chuyện, người ta hay nhỏ nhẹ "theo thiển ý của tôi" nhưng nếu có ai đối lập lại cái thiển ý của người nói thì có thể sẽ làm tác giả của lời nói thay đổi trạng thái đi từ thô thiển đến thô bạo . Trong lời mở đầu của một tác phẩm, tác giả thường hay kết luận phần mở đầu với những lời cáo lỗi nếu có gì thiếu sót và tác giả cũng mong đón nhận những ý kiến xây dựng đến từ khắp nơi . Bạn đọc hãy thử chờ hôm nào có ông văn sĩ, thi sĩ nào ra mắt sách đến trình bày ý kiến của mình sẽ nhận chân cái tôi của tác giả . Nhưng nếu người ta không muốn ai chỉ trích mình thì tại sao lại phải dùng những ngôn từ khiêm cung như thế . Xin trả lời vì khi người ngoài biết mình khiêm tốn thì cái tôi sẽ đẹp thêm . Tuy nhiên đức khiêm cung không thôi chưa chắc có thể trở thành một vẻ đẹp của cái tôi . Vì có sự giả dối trong hành động mà ngày nay chúng ta mới có câu châm ngôn : chiếc áo không làm nên thầy tu .
Ngày xưa thầy tu Lỗ Trí Thâm bỏ chùa xuống phố ăn nhậu và nhân tiện đến lò rèn đặt rèn một chiếc giáo và một cây thiền trượng . Cây giáo thuộc loại có kích thước tiêu chuẩn thợ cứ thế mà làm nhưng còn cây thiền trượng thì Lỗ Trí Thâm nhất định bắt thợ phải đánh nặng càng nhiều càng tốt, có thể hơn một trăm cân . Thợ không chịu rèn vì cho rằng một trăm cân quá nặng . Để thay đổi ý kiến của Lỗ Trí Thâm, thợ rèn bảo xưa cây Thanh long đao của Quan Công cũng chỉ nặng tới tám mươi hai cân . Lỗ Trí Thâm đồng ý cho thợ rèn giảm cân nhưng phải đánh cho đủ tám mươi ba cân . Nghĩa là phải hơn Quan Công một cân .
Nhà Phật hay nói tới thuyết "vô ngã" . Trong kinh Bát Nhã có câu "sắc tức thị không, không tức thị sắc" . Sắc ở đây là mọi vật và không ở đây cũng là mọi vật, còn gọi là "pháp" và Phật bảo tất cả các pháp đều vô ngã . Ngã ở đây là ta, ego . Vô ngã tức là không thuộc về ta, đừng vì ta , đừng nghĩ đến ta, đừng vị lợi cho ta ...
Một suy nghĩ thoáng qua . Nếu cái tôi đáng ghét như vậy thì chỉ cần dẹp bỏ cái tôi đi . Nhưng nếu ta dẹp hết cái tôi đi thì còn ai hàng ngày đấm ngực "lỗi tại tôi, lỗi tại tôi mọi đàng " ? Thánh đường sẽ trống vắng, linh mục sẽ rảnh rỗi vì chả còn ai xưng tội và không gian sẽ không còn vẻ đẹp của thế gian vì từ nay người ta sẽ không ăn diện đẹp đẽ, tô son, điểm phấn, nước hoa Channel ba số 5, viết bài trên mạng, làm thơ, viết văn nữa v.v . Thật là sầu thảm vì thiếu tôi và thiếu em . Em cũng là một cái tôi to lớn . "Em là tôi và tôi cũng là em".
8 12 2006
Phạm Vĩnh
