Thiền sư , thi sĩ Huyền Quang (Phần I). Bài của B.T. Đào Nguyên

Góp một số suy nghĩ về thiền sư , thi sĩ Huyền Quang (Phần I)

 

 

 

Mấy năm liền …vì việc riêng , tôi tạm trú ở chùa . May sao nơi đấy có kha khá kinh sách , nhờ vậy tâm trí tôi tạm khuây khoả . Và trong số tàng thư ấy , quyển Vũ Trung Tùy Bút (Phạm Đình Hổ) có chứa mẩu chuyện Lý Đạo Tái đã gợi tôi nhiều cảm hứng để tìm hiểu vị thiền sư đời Trần này .

 

Sách Vũ Trung Tùy Bút chép : Huyền Quang (H.Q) tên Lý Đạo Tái , là bậc khoa bảng mà bỏ đi tu …Gần đây , ông Nguyễn Hoàn , người cổ đô có soạn bài Huyền Quang hành bằng quốc ngữ, trong đó có nói chuyên nàng Bích . Nhưng chuyện ấy không thấy chép trong sử, ta thường lấy làm ngờ . Còn nhớ , khi mới lên bảy tám tuổi , thường theo bà tiên cung nhân ta sang hầu bà cô họ ngoại …Khi các bà ngồi rỗi nói chuyện , có nói đến nàng Bích , ta mới biết qủa có người ấy thật …Sau ông Nhữ Công Chân có câu thơ rằng :

                            

 Giai nhân lạc địa uỷ kim điền (Giai nhân đày đọa rụng bông vàng )

 

Lại có câu :         

Tằng hướng tiêu phòng khoa yểu điệu

Khước lai sơn tự bạng không thiền

(Phòng tiêu thuở trước từng khoe đẹp

Chùa núi sau này tựa cảnh không )

          

Thật lòng ,đọc mấy câu thơ trên khiến tôi nhiều băn khoăn …Nhưng tôi sẽ trở lại vấn đề này , sau khi nêu vắn tắt tiểu sử người họ Lý :

 

 

1.Thiền sư Huyền Quang (Giáp dần 1254-Giáp tuất 1334) tên Lý Đạo Tái , người hương Vạn Tải , châu Nam Sách , lộ Lạng Giang (nay thuộc huyện Gia Lương , tỉnh Hà Bắc ). Theo sách Tổ gia thực lục , cha của ông tên Tuệ Tổ , có công đánh Chiêm Thành nhưng không chịu làm quan , sớm tối chỉ vui thú với sách vở và việc đồng áng . Mẹ ông là Lê thị (?) , người hiền lành . Tương truyền , dung mạo ông xấu xí lại thêm cảnh nghèo khó , nên ông thường bị người đời hất hủi ,cả việc đi hỏi vợ nhiều nơi vẫn không thành . Nhờ tư chất thông minh , hiếu học ; năm 20 tuổi , ông đỗ thi hương rồi năm sau đỗ đầu thi hội (theo Đăng khoa lục , H.Q đỗ tiến sĩ năm Bảo Phù thứ hai , 1274). Đến lúc ấy , nhiều gia đình mới lân la để gả con , nhưng ông đều từ chối. Ông chua chát viết : 

 

Khó khăn thì chẳng ai nhìn

Đến khi đỗ trạng , trăm nghìn nhân duyên

 

 

Kể từ đó , trên dưới 30 năm , ông làm quan tận tụy nơi viện nội Hàn . Từng phụng mệnh tiếp sứ giả phương Bắc , bởi ông thông thạo thư tịch , giỏi đối đáp , ứng xử…Một lần , ông theo vua Trần Anh Tông đến chùa Vĩnh Nghiêm huyện Phụng Nhãn  dự buổi thuyết pháp . Nghe xong , ông chạnh lòng than :

 

 

…Phú qúi vinh hoa thích thú

Đáng lo như lá vàng mùa thu , mây trắng ngày hè

Sao ta có thể lưu luyến lâu dài được ?…

 

Nhờ nhà Trần rất sùng tín đạo Phật , nên sau vài lần dâng biểu xin từ quan để đi tu , ông được vua chấp thuận . Buổi đầu xuất gia khi đã 51 tuổi (1305) , ông đến học đạo với thiền sư Bảo Phác nơi chùa Lễ Vĩnh . Sau ông theo Sơ Tổ Thiền phái Trúc Lâm là Điều Ngự giác hoàng  Trần Nhân Tông khoảng 2 năm để giúp việc biên soạn kinh sách , được ngài hài lòng khen : “Phàm sách đã qua tay HQ biên soạn , khảo đính thì không thể thêm bớt được một chữ nào nữa”.

 

Khi Trúc Lâm viên tịch , ông theo Pháp Loa (PL) làm đồ đệ người thầy,cũng là Tổ thứ hai thiền phái , trẻ hơn mình đến 30 tuổi (PL sinh năm 1284, mất năm1330) . Sau đó ông được cho về trụ trì chùa Vân Yên trên đỉnh núi Yên Tử , nơi phát tích dòng thiền Trúc Lâm .Hằng ngày ông giảng đạo , biên tập kinh …và gần như không còn liên hệ với chốn quan trường . Nhưng chỉ được một thời gian , ông xin về chùa Thanh Mai rồi chùa Tư phúc ở Côn Sơn . Năm 1330, Pháp Loa viên tịch , ông được trao truyền làm Tổ thứ ba dòng thiền này , sau Trúc Lâm , Pháp Loa . Ông từ giã cõi trần tại Côn Sơn vào ngày 23 th. Giêng năm Giáp tuất (1334) thọ 81 tuổi , được vua Trần Minh Tông ban thuỵ hiệu : Trúc Lâm đệ tam đại ,Tự pháp Huyền Quang tôn giả .

 

2. Câu chuyện Huyền Quang với Điểm Bích :

 

Theo sách Tổ gia thực lục (TGTL) , sự việc này xảy ra thời vua Trần Anh Tông . Một hôm vua hỏi các quan hầu cùng đạo tăng : “ HQ lão sư sống như tấm gương trong không mờ bụi , thế là dồn lấp tình dục hay không có dục tình ?”.Nho thần Mạc Đỉnh Chi tâu : “Vẽ hổ chỉ vẽ ngoài da , khó vẽ trong xương , xin hãy cho thử mới biết…”. Vua nghe theo ,liền ngầm cho cho vời cung nhân Điểm Bích (ĐB) , đẹp người lại thông kinh sử đến dặn dò: “ Vị tăng kia vốn giới hạnh cao nghiêm , ngươi hãy đến Yên Tử tìm hiểu cho trẫm. Nếu quả vị tăng ấy còn quyến luyến dục tình thì ngươi hãy tìm cách xin Kim tử bằng vàng  , đem về cho ta…” .

 

Sau một thời gian xin theo học đạo , ĐB thấy ông giữ giới hạnh khó dùng sắc đẹp quyến dụ , nàng nảy sinh ra một kế :giả vờ than khóc nói là con nhà khoa bảng , cha làm quan thu thuế bị cướp sạch bạc tiền . Nếu không hoàn trả , cả nhà sẽ bị tội nặng . Giàu lòng từ bi , ông lấy Kim tử do vua ban tặng , trao cho nàng …Lập tức , ĐB trốn về cung tâu dối với vua , nào là nhà sư ngâm thơ , nào là sư giữ nàng qua đêm như thế nào (1) …Nghe hết lời kể , vua than : “ Việc này nếu quả có thực thì chính ta là kẻ thả lưới bắt chim , còn nếu không thì cũng không khỏi gieo sự nghi hoặc …”. Sau đó không lâu , vua cho mở đại hội Vô già , thỉnh HQ đến chủ lễ. Đoán biết vua và triều thần đang nghi ngờ sự trong sạch của mình , ông liền lên đàn ngửa mặt rồi niệm chú. Bỗng dưng gió thổi mạnh , mây kéo đến đầy trời…một hồi các tạp vật trên pháp điện đều bị gió cuốn sạch…. Thấy pháp hạnh HQ thấu cả thiên địa , ai nấy đều thất sắc . Nhà vua lạy tạ lỗi với sư và còn bắt phạt ĐB phải làm kẻ hầu hạ nơi chùa Cảnh Linh  trong cung . Từ đó , ông càng được vua kính trọng , gọi tôn là Tự Pháp (Nối Đạo ) .

 

Theo ý riêng , câu chuyện khá phổ biến này có vài điểm cần lưu ý . Trước hết tôi xin nói qua về sách TGTL , đây là tác phẩm khuyết danh , bị lưu lạc qua nhiều thời gian , nhiều địa điểm  : sáng tác vào thời nhà  Trần , đến thời nhà Hồ bị giặc Minh cướp mang về TQ ; nửa đầu thế kỷ XV , Lê Quang Bí ( Hoàng giáp năm 1526 , nhà Hậu Lê ) đi sứ mới tìm lại được , bèn gửi về cho Nguyễn Bỉnh Khiêm xem .Sau có người đem ghép chung với truyện Trần Nhân Tông và Pháp Loa , làm ra sách Tam Tổ thực lục .

 

Nhận xét , so với 2 phần mà TGTL ghép chung , giá trị lịch sử của nó kém hơn . Do người viết chỉ trú trọng đến mặt thần bí mà không để ý tới khía cạnh tư tưởng , yếu lý của HQ. Điều này phản ảnh tình trạng suy thoái của Phật Giáo vào cuối thế kỷ XIV , phật tử chỉ biết thờ cúng cầu nguyện , tin bùa chú…, do chịu ảnh hưởng Mật tông  khá nặng .

 

Và chuyện ĐB , lần đầu tiên được chép trong sách ấy;có lẽ đó chỉ là điều đơm đặt của giới nho sĩ nhằm hạ uy tín HQ, gián tiếp đã kích Phật giáo. Có thể có nhiều lý do , nhưng một phần cũng bởi ông bỏ Nho theo Phật . Và tôi cũng không loại trừ do lòng đố kỵ của những người khác phe phái ngay trong thiền môn , bởi ông được các vua Trần tỏ ra ưu ái, tin cậy ; phong làm trụ trì, làm Tổ…

 

Vì thế , người soạn thực lục không biết dựa vào tư liệu nào hay chỉ nghe kể , nhưng chắc chắn phải từ những tấm lòng mộ đạo , kính trọng HQ , họ mới tô đậm việc “giải oan”mang màu sắc hết sức thần quyền .Mặt khác , nếu cho việc này là có , sao không thấy sử sách chép và chính Phạm Đình Hổ cũng đã thú nhận “thường lấy làm ngờ”.Thêm nữa , theo nhiều nguồn , các chùa chiền thời Trần thường  nhiều của cải .Và “kim tử” là tín vật của vua ban cho , không thể nào HQ khinh suất , tự ý giao cho người khác …(2)

 

3.Huyền Quang với sự suy thoái của Phật giáo Trúc Lâm (PGTL) :

 

PGTL là trang sử sáng chói trong lịch sử Phật giáo Việt Nam . Do các người sáng lập đã cố gắng Việt hoá các yếu lý của thiền tông từ nhiều nơi khác đến . Không những PGTL không còn những tư tưởng rối rắm , bi quan , thần bí…mà phái này còn làm được vai trò đoàn kết dân tộc trong 2 cuộc kháng chiến chống xâm lược Nguyên –Mông . Và TL cũng đã có tác động không nhỏ cho sự phát triển nhiều mặt , trong đó  có nền văn hoá Phật giáo  :thơ ca, kiến trúc , đúc tượng , in ấn , hội hoạ  vv…

 

Nhưng đáng tiếc  , mọi chuyện không suôn sẻ mãi. Vào giữa thế kỷ XIV , bấy giờ tầng lớp ủng hộ PGTL là quí tộc nhà Trần đã mất dần uy lục chính trị và kinh tế . Họ lại thường lợi dụng danh nghĩa tôn giáo để quyên góp , vơ vét , bắt dân làm nô dịch ..Một phần họ làm của riêng ; một phần dùng để xây chùa, đúc tượng và lập vô số điền trang rộng lớn cho chùa . Đâu chỉ có vậy , số tăng lữ mỗi ngày một đông mà người thực tu thì quá ít, dẫn đến việc biếng nhác , bè phái , sử dụng bùa chú …hòng mua danh ,trục lợi …

 

 Tất cả đã làm ảnh hưởng đến vai trò, uy tín của đạo ; đến sự phát triển chung của đất nước vừa mới yên bình . Bên cạnh đó, các quan lại xuất thân từ Nho học , đại diện cho tầng lớp cấp thấp , bắt đầu nắm giữ các vị trí quan trọng trong bộ máy nhà nước . Từ thực trạng vừa nêu sơ lược , nhiều nhà nho như Mạc Đỉnh Chi , Trương Hán Siêu ,Lê Quát …bắt đầu lớn tiếng công kích Phật giáo…

 

 Gánh nặng đó , Pháp Loa đã trao lại cho HQ , một ông già 77 tuổi , tuy có học thức , tài hoa, thông kinh kệ … nhưng không phải là người thích hợp cho công việc lãnh đạo giáo hội .Vả lại , thời gian ông cầm đầu chỉ 4 năm ngắn ngủi (1330-1334) , nên sự suy thoái của PGTL không hẳn hoàn toàn do lỗi của ông …(3) .

 

 

(Kỳ sau : Phần IV. Tư tưởng & tâm trạng của HQ  , xét qua hành trạng và thơ của ông …)

 

Bùi Thuỵ Đào nguyên

 

Chú thích :

  (1)Bái thơ nôm như sau :

 

Vằng vặc trăng mai ánh nước

Hiu hiu gió trúc ngâm sênh

Người hoà tươi tốt cảnh hoà lạ ,

Màu Thích ca nào thử hữu tình

 

So với các bài thơ của HQ , tôi sẽ trích dẫn ở kỳ sau ;bài này ý tứ , ngôn từ kém hẳn . Có thể do người đơm đặt nguỵ tạo .

 

 (2)Trong sách Sơn Cư tạp thuật do Đan Sơn viết vào những năm Nguyễn Huệ ra Bắc Hà diệt Trịnh (1786-1789) , có nhắc lại chuyện nàng Bích này. Nhưng khác với Tổ Gia thực lục , người viết kết tội HQ say đắm sắc dục , làm hỏng đạo : “Sắc dục nơi đâu ngùn ngụt cháy , rừng thiền một khắc hoá ra tro!” , đủ biết sau hơn 450 năm , chuyện ấy vẫn còn được người đời bàn tán …

 

(3) Trong thời kì  Pháp Loa (PL) đứng đầu giáo hội , nơi đâu cũng có  nhiều chùa tháp được trùng tu , xây dựng mới . Và cứ 3 năm lại có một đợt độ tăng nhân , mỗi lần không dưới một nghìn người . Chỉ tính riêng PL , tính đến năm 1332, ông đã độ được 10500 tăng ni  !