Khi Phương-Tiện Và Cứu-Cánh Nhập Một
Kể từ khi xuất-viện dưỡng-sức tâm-thân và dọn vào nhà mới, tôi buông xuôi sự cố-gắng để giữ tâm-trí hoạt-động và không thâm-nhiễm lối sống buông lung, giải-đãi của những người tại viện. Sau một thời-gian dài luôn phải chống-đỡ với những đòi-hỏi đầy căng-thẳng trong những liên-hệ gia-đình và bạn-hữu cũ, cùng hoàn-cảnh...tôi sống im-lặng như một cư-sĩ ở ẩn: không liên-lạc với những người bạn thuộc đủ chủng-tộc với những cuộc vui có đủ rượu và thuốc say ồn-ào loại nhạc psychodelics; chỉ vui với những người thân trong gia-tộc hai bên nội và ngoại của hai con tôi. Vào nhà mới là như một phép lạ, cơ-thể và tâm-thần tôi dịu lại rồi đòi-hỏi sự chú-tâm chỉ để dưỡng-bệnh và chăm-sóc cơ-thể tôi. Tôi cũng ít đọc hay viết.
Như trọn-vẹn thực-thể hiện-sinh tôi đằm xuống và xuôi dòng như một con suối nhỏ qua một cánh đồng giữa rừng non...tôi đi tìm ý-nghĩa cho những hành-động của mình, ngay cả việc sáng-tạo như viết văn, làm thơ, họa tranh cùng nghe nhạc. Tôi muốn hiểu rõ cái gì là động-cơ thúc-đẩy tôi dùng những hình-thức nghệ-thuật trong cuộc đời mình. Từ bé, những hoạt-động nghệ-thuật đến với tôi rất dễ-dàng. Từ năm lớp Sáu ở Việt-Nam cho đến những năm học đại-học ở Hoa-Kỳ, luôn luôn tôi được bầu làm trưởng-ban báo-chí. Ngay cả Ông Nội và Bà Ngoại của hai con tôi ai cũng hãnh-diện khoe những sáng-tác của tôi bằng Anh-ngữ và Việt-ngữ với gia-tộc và bạn-hữu của các Người. Ngoại-trừ năm lớp Tư và năm lớp Nhì, tôi luôn được các thầy, cô trong trường chọn làm học-trò cưng, mà tiếng Mỹ gọi là "teacher pet": không những trong lớp mà ngay cả bên ngoài trường. Thầy, cô của tôi ở Việt-Nam thường đến nhà bố mẹ tôi chơi và hết lòng ca-ngợi rằng tôi thật là một cô bé "hoàn-toàn": vì nhu-mì cũng tôi mà lém-lỉnh cũng tôi. Nhưng nhất là quý thầy, cô mê những sáng-tạo nghệ-thuật của tôi vì chúng có hình-thức tươi xinh và nội-dung sâu-sắc. Thậm-chí khi tôi rời Sài-Gòn ra Vũng-Tàu ngày 22 tháng Tư, một nghìn chín trăm bẩy mươi lăm để trốn khỏi Việt-Nam, khi đã định-cư ở Mỹ và chính-quyền cộng-sản Việt-Nam cho phép liên-lạc thư-từ với người trong nước, các thầy cô tôi đã viết thư sang Mỹ cho tôi. Riêng các thầy, cô Mỹ của tôi suốt từ mùa thu 1975 cho đến nay vẫn còn liên-lạc với tôi khá thường-xuyên. Tôi không phải là một thần đồng, nhưng quý thầy, cô đều quyến-luyến và thương quý tôi, luôn khuyến-khích tôi nên biết chau-chuốt chút tài mọn của tôi, nhất là những vị yêu-chuộng nghệ-thuật.
...Thế nhưng trong suốt hai tháng vừa rồi, tôi bắt đầu suy-ngẫm sâu-xa hơn về định-nghĩa của nghệ-thuật trong tôi: tôi đặt giả-thuyết rằng nghệ-thuật có giá-trị như một cõi giới khách-quan, nhưng nếu thế thì cái liên-quan giữa tôi, người dùng nghệ-thuật để biểu-lộ thế-giới nội-tâm và cảm-quan của tôi, và cái cõi giới khách-quan ấy là thế nào? Và tôi phẩm-định ra sao về liên-hệ giữa tôi và nghệ-thuật: khi tôi là một người sáng-tạo: nghệ-thuật có tiềm-ẩn và tương-ứng với thực-thể hiện-sinh của tôi hay ngoài tôi? Khi tôi sáng-tác ra những sáng-tạo, tôi có phải chính là nghệ-thuật?
Nhà tâm-lý-gia Maslow đặt ra một biểu-đồ hình tam-giác của sự phát-triển một cuộc sống vững-vàng và trọn-vẹn: nền móng của biểu-đồ hình tam-giác này là sự no cơm, ấm áo trên phương-diện vật-chất, sau đó là sự an-toàn cho tâm-thân, rồi những quan-hệ mật-thiết cần-thiết tạo nên sự tự-tin và tự-mãn, chóp trên cùng mới đến sự tự tạo mình trong vấn-đề tâm-linh. Như nhà khảo-cổ-gia Arthur Evans vào đầu năm 1900 đã đào thấy thành-phố cổ Minoan cạnh thành-phố Kosnoss và các nhà nhân-văn-gia và khảo-cổ-gia đồng-ý với Evans rằng đó là thành-phố đầu-tiên của thế-giới Tây-Phương đã an-cư lập-nghiệp trong thịnh-vượng đủ để tự tạo một nền văn-hóa văn-minh là những công-trình nghệ-thuật cao được nỗ-lực để điểm-trang cho cảnh-trí sống của họ.
Như chúng ta biết, "Nghệ-thuật là một phương-tiện hay cứu-cánh" đã là một đề-tài được khảo-nghiệm, thảo-luận, chí đến tranh-luận có lẽ từ khi nghệ-thuật có mặt trong xã-hội nhân-quần. Một trường-phái đặt-cứ nghệ-thuật trên hệ-thống "văn dĩ tải đạo". Trường-phái đối-cực giao-giảng nguyên-lý "nghệ-thuật vị nghệ-thuật".
...Và sau hai tháng trường suy-ngẫm, tìm-tòi, tôi có tưởng rằng: khi tôi còn bé thơ tôi bơi lội trong tiếng hát Ả Đào và Ca-Trù của Bố mỗi sáng sớm khi Cụ ngồi trước cối thuốc lào và ấm trà; trong giọng ngâm thơ ngọt-ngào của Mẹ dưới mái nhà ấm-êm Bố Mẹ cất-dựng cho ba chị em chúng tôi; trong lời rao hàng của dân buôn gánh bán bưng giữa con xóm thơ mộng ấu-thời; với những hội lễ Bố Mẹ và chú, cậu, anh ngồi vuột tre mây đan những chiếc lồng đèn to, nhỏ tổ-chức lễ Trung-Thu lớn nhất những con xóm gần-gũi; với quang-cảnh đông vui sửa-soạn Tết Nguyên-Đán, khi Bố ngồi trên divan trong phòng thờ giữa những mâm gạo nếp ngâm, đậu xanh giã nhuyễn, thịt mỡ heo, chồng lá dong và dây lạt mây để gói bánh chưng, trong khi các cô, các mợ và các chị lo xén, phơi, nấu mứt...trong tiếng lẩy Kiều bà cụ hàng-xóm ru cháu ngủ; trong tiếng nhã-nhạc của những tuống cải-lương, hát bội, hát chèo vẳng vào nhà từ ti-vi hàng-xóm mỗi tối.
...Và rồi thì chập-chững mơ-mộng ở tuổi thanh-nữ...mê đọc văn, thơ, xem tranh, ảnh; mê chép thơ, chép nhạc, vẽ tranh...lén đợi Mẹ vắng nhà tập hát...
...Lúc ấy, nghệ-thuật chỉ là một thú-vui như tất cả những trò chơi khác: nó gắn liền với cuộc sống như quần áo gắn liền ngoài da. Khi tập viết văn, làm thơ, như khi viết những bài luận-văn hay đọc những bài chính-tả cho lớp chép. Và khi dần lớn cho đến nay đã vào tuổi trung-tuần, nghệ-thuật cũng vẫn như một phương-tiện để vượt thoát (release) và biểu-lộ những con sóng ngầm của cảm-nghĩ từ đáy hồ tâm-thức kết thành.
...Nay...
...Tôi ngờ rằng...từ dùng nghệ-thuật như một phương-tiện để tìm hiểu chính mình cho đến khi con mắt thứ ba là huệ-nhãn bỗng mở ra để nhìn thấy: Nghệ-Thuật là một cõi giới khách-quan hiện-diện mang mang trong hiện-hữu mà khung sườn của Nó là nguyên-lý Chân-Thiện-Mỹ...khi tôi vượt sang bên kia khung cửa của bản-ngã và tỉnh-thức trước miền xứ diễm-kiều gọi Nghệ-Thuật, tôi lại trở thành một phương-tiện cho Nghệ-Thuật khai-sáng huệ-nhãn của đồng-loại. Và tôi ngờ rằng cái thuyết của Phật-Giáo về vô-ngã theo tôi là: vào cõi hư-không mông-lung để đắc-chứng vô-ngã để đạt ngã rồi hòa mình vào cùng đại-thể. Khi tuệ-nhãn khai-phá cho cái ngã sáng-tạo là tôi nhận chân ánh sáng minh-mung là Nghệ-Thuật, khi tôi rút tơ lòng tự trong sâu kín thực-thể hiện-sinh mình: thuở bé tôi là con tằm rút tơ đúc kén; thời trẻ tuổi sống chết với đam-mê về nghệ-thuật tôi nằm trong kén như thiền-sư tìm câu trả lời cho công-án thiền-luận Nghệ-Thuật. Và suốt hai tháng nay tôi đang cắn kén...Ôi, mong làm sao khi tôi sẽ như cánh bướm xinh tươi thoát ra khỏi kén và tung bay vào miền xứ lồng-lộng, hoàng-kim cung-đình của cõi giới thiêng-liêng thật sự là cõi sống linh-hiển...À, thì ra thế: có phải tôi đang bắt đầu trực-tiếp kinh-nghiệm bài thơ Trang-Tử suy-tư: "Ta là người hóa bướm hay ta là do bướm mơ thành người là ta?"
