Nhà Tây Sơn, vì sao chóng suy vong?
Thử suy ngẫm :
Nhà Tây Sơn, vì sao chóng suy vong?
Với sự lãnh đạo của thiên tài Nguyễn Huệ, tài năng của nhiều tướng lĩnh cùng sự ủng hộ rộng rãi của dân chúng; Tây Sơn lần lượt tiêu diệt hai tập đoàn phong kiến Trịnh - Nguyễn, đánh tan năm vạn quân Xiêm (1784) và 20 vạn quân Mãn Thanh xâm lược( 1789)…
Vậy vì sao đội quân đó không thể triệt tiêu hoàn toàn lực lượng Nguyễn Ánh, để sau này họ phải gánh chịu đại họa?
I.Dựa vào một số tư liệu viết về thời kỳ này, tôi tạm gom gọn, phân thành mấy lẽ sau và không đi sâu vào chi tiết :
1/Việc bất hòa nhiều lần giữa Nguyễn Nhạc & Nguyễn Huệ để lại hậu quả nghiêm trọng:
Rạn nứt đầu tiên có thể bắt đầu từ việc :
Nguyễn Huệ vào Thăng Long (21.7.1786) chính thức xóa sổ họ Trịnh, thống nhất đàng Trong với đàng Ngoài.
Sợ rằng Nguyễn Huệ một phương lừng lẫy khó kềm giữ, Nhạc từ Qui Nhơn cấp tốc mang 500 quân tín cẩn ra gọi về.
Chịu về nhưng Huệ đến Phú Xuân thì đóng binh lại. Nhạc sai sứ mời gọi song Huệ thoái thác cho rằng mặt Bắc chưa yên nên chưa thể về chầu.…
Nêu thêm một vụ việc khác :
Khoảng đầu năm 1787, Nguyễn Huệ mang quân 60.000 Nam tiến vây thành Quy Nhơn. Nguyễn Nhạc bị vây ngặt bèn gọi Đặng Văn Trấn, đang trấn thủ Gia Định, ra cứu. Trấn vâng lệnh mang quân ra, nhưng đến Phú Yên đã bị Nguyễn Huệ bắt sống.
Chiến trận rất khốc liệt, tổn thất của cả hai phía rất cao, đến nổi Nguyễn Huệ phải bắt thêm toàn bộ số đinh Thuận-Quảng vào lính, đến nỗi nhiều vùng không còn đàn ông nữa (theo thư của các linh mục Pháp).
Nguyễn Huệ nã pháo tới tấp vào thành Quy Nhơn. Nguyễn Nhạc bị vây bức quá phải lên thành khóc xin em đừng đánh thành nữa. Nguyễn Huệ bằng lòng giảng hòa với anh…
Thật lòng ở đây tôi không muốn và cũng không thể hạ thấp hình ảnh vị Anh hùng của dân tộc Việt, người mà các nhà giáo sĩ phương Tây so sánh với Alexandros Đại Đế, quân xiêm thì run sợ mỗi khi nhắc đến tên ông. Nhưng Nhà Tây Sơn mà ông là trụ cột chính sẽ tốt hơn, nếu ông ra sức hàn gắn, vun đắp tạo sự đoàn kết trong và ngoài vương triều.
2/Nguyễn Lữ không đủ tài trí để cai quản miền Nam :
Ở Gia Định là phần Nguyễn Lữ, nhưng ông này kém, giữ được 1 năm thì té chạy về Quy Nhơn rồi chết, ông Nhạc thì già rồi nên muốn ở yên mà hưởng lạc, mọi việc đánh đấm đều do Nguyễn Huệ đảm trách…
Nguyễn Huệ đã 4 lần vào đánh Gia Định, bắt Nguyễn Ánh phải mấy phen chạy trốn . Nǎm 1784, Ánh cầu viện quân Xiêm, Huệ dùng kế phục binh đã tiêu diệt hai vạn quân Xiêm và 300 chiến thuyền tại Rạch Gầm - Xoài Mút …
Ấy vậy mà :
Sau 3 năm lưu vong ở Xiêm, Nguyễn Ánh nhận ra cơ hội anh em nhà Tây Sơn bất hòa vừa kể, để về nước vào tháng 8 năm 1787.
Nghe tin Nguyễn Ánh trở về , Nguyễn Lữ vội vã lánh đi nơi khác để Gia Định cho Phạm Văn Tham nắm giữ. Sau đó nghe quân chúa Nguyễn ngày thêm lớn mạnh khiến Nguyễn Lữ càng sợ hãi mang quân bản bộ rút chạy về Quy Nhơn. Quân Tây Sơn đã mỏng lại càng mỏng. Mặc dù sau đó Phạm Văn Tham đã nỗ lực chống trả, nhưng vì không được viện binh trợ lực nên tháng 8 năm 1788, Nguyễn Ánh chiếm lại được Gia Định.
Phạm Văn Tham rút chạy ra ngoài nhưng vẫn cố đơn độc chiến đấu để chờ viện binh. Buồn sao lúc đó Nguyễn Nhạc chỉ lo phòng bị vua em là Nguyễn Huệ ở phía bắc mà không đoái hoài đến việc cứu phía nam nữa.
Thế cùng sức kiệt, đầu năm 1789 Phạm Văn Tham bị Nguyễn Ánh vây chặt, lại bị bịt đường chạy ra biển để về Quy Nhơn nên buộc phải đầu hàng. Tây Sơn mất hẳn Nam Bộ.
Ngẫm suy, lần nào vào Gia Định, Nguyễn Huệ cũng đều giành chiến thắng vẻ vang, nhưng chắc chắn quân Tây Sơn cũng phải hao tổn tiền của, xương máu không nhiều thì ít. Ấy vậy mà “ Tiết chế Lữ” không biết giữ gìn “cửa ngõ trọng yếu” đồng thời cũng là “vựa lúa lớn nhất nước” này, quả thật đáng chê trách…
Nói thêm về Nguyễn Lữ(?-1787):
Thưở thiếu thời ông là người tu hành theo đạo Ma-ni giáo ( dân gian gọi ông là thầy Tư Lữ-“Ma-ni” hay “Ba-li” có lẽ là một hệ phái của đạo Hồi tức Islamisme vốn được dân tộc Chăm tin theo). Nhưng rồi vì giang sơn bị chìm đắm nên ông đã cùng 2 anh là Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ cầm vũ khí đứng lên.
Ban đầu Nguyễn Lữ là một vị tướng chuyên lo việc hậu cần xuất sắc, sau này trong 5 lần tấn công vào Gia Định, ông từng một lần là tổng chỉ huy( 1776) và một lần là đồng chỉ huy( với Nguyễn Huệ vào năm 1783).Cả hai lần đó, ông đều lập được công lớn.
Tuy nhiên khi được giao trọng trách đứng đầu một vùng đất giàu tiềm năng, có vị trí chiến lược hết sức quan trọng thì ông lại tỏ ra thiếu tài năng…
Quả đúng là giành được chính quyền đã khó, giữ được chính quyền còn khó hơn; bởi vậy người cầm vận nước mỗi khi đề ra quyết sách gì phải nên cẩn trọng...
3/Vua Quang Trung đột ngột qua đời, nội bộ càng rạn nứt trầm trọng:
Đang định chuẩn đem quân vào Nam đánh cứu Gia Định thì Nguyễn Huệ đột ngột qua đời (1792).Con là Nguyễn Quang Toản còn nhỏ tuổi lên nối ngôi, tức là vua Cảnh Thịnh. Nội bộ liền xảy ra tranh chấp, quyền hành rơi vào tay ngoại thích Bùi Đắc Tuyên…
Vào năm cuối của thế kỷ 19, Đốc học Ngô Giáp Dậu, thuộc dòng tộc “ Ngô gia văn phái” viết trong sách Hoàng Việt Long Hưng Chí:
Quang Toản tư cách nhu nhược, nối ngôi mà giao việc nước cho người cậu gian tham, do đó mà không thể chế ngự được bọn quyền thần, không thể làm được việc gì nữa…
Xin nêu thêm một vụ việc cũng được chép trong sách ấy:
Bấy giờ Quang Trung mới qua đời được mấy tháng, thái úy Phạm Công Hưng vâng mệnh vua Quang Toản đem 4 vạn quân vào cứu nguy cho Nguyễn Nhạc, nhưng lại ngầm tương kế tựu kế chiếm thành, Nguyễn Nhạc uất ức quá mà chết (10/1793)…
Sau đấy, Quang Toản phong cho con Nguyễn Nhạc là Nguyễn Bảo tước Hiếu Công, cho ăn lộc một huyện và gọi đó là “tiểu triều”. Năm 1789, Nguyễn Bảo âm mưu cấu kết với Nguyễn Ánh nhưng việc bại lộ, Quang Toản nổi giận sai người giết chết Bảo và do nghi ngờ, đã giết luôn cả một số tướng lĩnh khác từng có nhiều công lao như Lê Trung, Nguyễn Văn Huấn…Quân Tây sơn vì thế mà nản lòng, nhiều người bỏ chạy sang Nguyễn Ánh.
Nội bộ Tây Sơn còn xảy ra lắm chuyện khác như:
Vũ Văn Dũng giết Bùi Đắc Tuyên và Ngô Văn Sở (1795), Trần Quang Diệu đang đi đánh Nguyễn Ánh, nghe tin bị nghi oan đành rút quân về, định cùng với Lê Văn Trung phế Quang Toản lập Quang Thiệu. Việc không xong, Quang Thiệu và Trung bị giết, Trần Quang Diệu hòa giải với Vũ Văn Dũng.
Trần Trọng Kim trong sách Việt Nam sử lược luận bàn điều này như sau:
Tháng 8 năm 1792, Vua Cảnh Thịnh tuy đã lên ngôi nhưng mà việc gì cũng do ở thái sư là Bùi Đắc Tuyên quyết đoán cả. Bùi Đắc Tuyên là anh ruột bà Thái Hậu, cho nên uy quyền lại càng hống hách lắm. Các quan văn võ có nhiều người không phục, bởi vậy cho nên về sau trong triều phân ra bè đảng; các đại thần giết hại lẫn nhau.
Vả lại lúc bấy giờ có chúa nhà Nguyễn là một bậc có tài trí, quyết chí phục thù, cho nên cơ nghiệp nhà Tây Sơn không được bao lâu mà đổ nát vậy…
Ảnh: giếng nước ngay trên phần đất gia đình “Tây Sơn tam kiệt” sinh sống thời trẻ nhỏ
