Nhớ Nguyễn Tri Phương, phan IV
VIII.Thành Hà Nội thất thủ lần thứ nhất, ta có thể thấy gì qua sự kiện này?
J.Dupuis mà ta dịch là Đồ Phổ Nghĩa chỉ là một tên “lái buôn”.Vậy mà y dám hống hách, xấc xược, đòi hỏi nhiều điều quá đáng: như đòi đóng quân trên bờ sông, đòi thả người của hắn bị bắt giam, đòi có nhượng địa ở Hà Nội, đòi được cung cấp muối và than đá để đưa lên Vân Nam bán…
Thêm nữa, y còn cho bắt quan quân và người dân đem xuống tàu, cướp thuyền gạo của triều đình, đánh phá nhiều đồn của quân Việt và quân Cờ Đen ở hai bên bờ sông, dám xé cả bố cáo của tổng đốc Nguyễn Tri Phương khi mới ra nhậm chức vv…
Vậy mà Nguyễn Tri Phương chỉ cho mời y đến “thương lượng”( nhưng hắn từ chối).Có thể đây là chủ ý của Huế, nhưng điều này và việc để mất thành Hà Nội sẽ kể ngay sau đây, một lần nữa cho ta thấy nhà Nguyễn đã “ mất sức đề kháng” như thế nào.
Đến khi viên thiếu tá hải quân F. Garnier mượn cớ dẫn quân ra để dàn xếp vụ việc trên, tên quan Pháp nhanh chóng hội quân với Dupuis để đòi hỏi và làm nhiều điều ngang ngược khác nữa: như đòi đóng quân trong thành, đòi tổ chức việc thu thuế, cho quân đi bắt bớ, đánh đập, bức hiếp dân lành…
Quá bức xúc vì tình cảnh này, nên khi có lệnh bất hợp tác được ban hành, nhân dân và binh lính rất tích cực thực hiện: như không ai chịu chỉ đường, mua bán tiếp tế với Pháp, các chợ không họp, đóng cọc ngăn chận tàu giặc đi lại trên sông, các giếng nước uống thường bị bỏ thuốc độc, kho thuốc súng của chúng mấy lần bị đốt cháy trong đêm…
Giữa lúc đội quân của thực dân lâm vào cảnh hết sức nguy khốn, y nhận được viện binh ( nhưng chắc cũng không bao nhiêu, vì tính đến ngày 20-11-1873, lực lượng trong tay của Garnier chỉ có 212 tên, kể cả lính người Việt, lính thợ. Còn vũ khí cũng rất ít, ngoài số súng có hạn, chỉ có 11 khẩu đại bác, hai tàu chiến và một tàu đổ bộ).
Lập tức vào ngày 16-11-1873, Garnier tự tiện tuyên bố mở cửa sông Hồng để tự do chuyên chở hàng hóa và buôn bán, thiết lập chế độ thuế quan mới. Rồi sáng ngày 19-11-1873, y còn đưa tối hậu thư buộc Nguyễn Tri Phương giải giáp quân đội, rút hết súng trên thành…Không cần đợi trả lời, sớm ngày hôm sau, y ra lệnh nổ súng…
Sử sách nào cũng nói, tình căng thẳng đã lâu, thế mà Nguyễn Tri Phương lại quá chủ quan: tin tưởng giặc không thể trở mặt và đánh sớm như vậy, nên việc cho binh lính luyện tập và bố trí canh phòng chểnh mảng, thiếu chu đáo.
Ta hãy đọc lại một đoạn báo cáo :“Quân địch( chỉ quân Việt) hoàn toàn bất ngờ. Bị nhiều đợt tấn công dồn dập, họ không biết điểm nào là điểm thực sự bị tấn công. Chúng tôi giải tỏa cầu khỏi những tấm chông bừa bãi khắp nơi mà không sợ đạn bắn.
Khi các pháo thủ An Nam trên thành lũy vào được vị trí thì chúng tôi đã ẩn được ở sát tường công sự. Những người phòng thủ chỉ còn cách ném đá xuống. trích bố báo cáo của F. Garnier gửi cho Thống đốc Nam Kỳ).
Cho nên quân số trong thành có tới 7000 người, địch chỉ có một nhúm cỏn con mà thành chỉ giữ được hơn 1 giờ thì mất!
Đâu chỉ vậy, lợi dụng cơ hội F. Garnier còn đưa quân đi đánh chiếm nhiều nơi: như Hưng Yên, Phủ Lý, Hải Dương, Ninh Bình, Nam Định.(Ở Hưng Yên, quan chủ tỉnh Nguyễn Đức Đạt không dám đánh, chịu nhổ cọc cho thuyền giặc đi qua, chịu tuân lệnh của giặc- ở Ninh Bình, tuần phủ Nguyễn Thứ đem quân ra ngoài thành xếp hàng nghênh tiếp giặc vv…Đúng là những chuyện đáng cười ra nước mắt)
Thế rồi, trời bất dung gian, tên Garnier và tên Balmy cùng một số binh lính dưới quyền, lọt vào ổ phục kích của quân Cờ Đen và đều bị giết chết ( 21-12-1873).Nghe hung tin, đội quân của chúng ở Hà Nội vô cùng hoảng sợ và còn làm chấn động cả giới cầm quyền tại Sài Gòn.
Lúc này khí thế bên ta lên rất cao. Quân và dân Việt ráo riết bao vây thành Hà Nội. Đội quân Cờ Đen của Lưu vĩnh Phúc đã chuẩn bị hàng trăm chiếc thang dài để chuẩn bị công thành. Đại quân do Hoàng Kế Viêm, Trương Quang Đản chỉ huy tiếp tục tổ chức nhiều trận đánh tại Thường Tín , Gia Lâm…
Nhưng ngay chính lúc ấy, vua Tự Đức lại thốt những câu rất chủ bại: “…Giết được An Nghiệp (Garnier) chỉ là kết quả nhất thời đột xuất, bằng đường đường chính chính tranh thắng với họ, tưởng cũng khó giữ lâu được…”
Thế là nhà vua “ngây thơ” ban lệnh không cho quân tiến công đánh vì sợ giặc phẫn nộ và chỉ thị cho Nguyễn Văn Tường mau chóng nói chuyện thương thuyết với họ.
Cuối cùng vào ngày 15-3-1874 tại Sài Gòn, đất nước ta nhận thêm hiệp ước Giáp Tuất gồm 22 điều khoản, trong đó có khoản thừa nhận cho bọn xâm lược được cai quản toàn bộ Nam Kỳ…
Đúng là Tự Đức không những đã cứu thực dân một bàn thua trông thấy, mà còn dâng hiến miếng mồi hết sức béo bở cho đối phương!...
