ĐỌC TẬP THƠ CÕI TẠM CỦA NGUYỄN THỊ VINH
Cõi Tạm là nhan đề tập thơ mới nhất của Nguyễn Thị Vinh do nhà Anh Em tại Norway xuất bản trong năm 2001. Đây là một tập thơ đẹp về hình thức và chuyên chở một nội dung đậm đà tình người, tình đất nước.
Nguyễn Thị Vinh là một tác giả không xa lạ trong văn học giới Việt Nam. Bà đã được nhà văn Võ Phiến ghi danh trong bộ Văn Học Miền Nam, với phần Tiểu Sử như sau:
Nguyễn Thị Vinh - Sinh ngày 15-2-24 tại làng Vân Hoàng, tỉnh Hà Đông. Chủ Bút Tân Phong, Chủ Nhiệm Đông Phương. Di cư sang Na Uy năm 1984.
Tác phẩm: Hai Chị Em (1953), Thương Yêu (1954), Xóm Nghèo (1958), Men Chiều (1960), Thơ Nguyễn Thị Vinh (1972), Nổi Sóng (1973), Vết Chàm (1973).
Ông Thanh Tùng, người biên soạn cuốn Văn Học Từ Điển, phần Tiểu Sử Tác Giả, nhà Khai Trí xuất bản tại Sài Gòn trước 30-4-1975, cũng có nhắc đến Nguyễn Thị Vinh:
Nguyễn Thị Vinh - Tên thật cũng là bút hiệu của nữ sĩ. Nữ sĩ sinh ngày 15-7-1924 tại Hà Đông, hiện là hội viên hội Bút Việt, đã từng cộng tác với các báo: Văn Hóa Ngày Nay, Tân Phong.
Tác phẩm: Thương Yêu (truyện dài), Phương Giang 1955 - Hai Chị Em (truyện ngắn), Phương Giang 1953 - Xóm Nghèo (truyện ngắn), Phương Giang 1958 - Men Chiều (truyện ngắn), Phượng Giang 1960.
Tôi là kẻ hậu sinh. Thuở Nguyễn Thị Vinh có tác phẩm đầu đời, tôi chưa ra đời. Hồi học tiểu học, tôi chưa hề đọc hay học tập cách viết văn của bà như từng phải học thuộc lòng nhiều bài trích từ các tác phẩm của nhóm Tự Lực Văn Đoàn (Nhất Linh, Khái Hưng, Thế Lữ, Hoàng Đạo, Thạch Lam, Huy Cận, Xuân Diệu). Ở trung học, tôi mới đọc một ít truyện ngắn của bà đăng trong các báo. Tuổi thơ của tôi kính phục bà như từng kính phục những nhà văn nhà thơ Tự Lực Văn Đoàn vì tôi nghe nói bà cũng là một thành viên của nhóm này, được nhà văn Nhất Linh, lãnh tụ Tự Lực Văn Đoàn kết nạp và coi đây là một trường hợp đặc biệt - một hội viên tuy trẻ tuổi mà tài năng thì đã già dặn. Thú thật, trước 30-4-1975, tôi, và chắc nhiều người, chỉ biết đến văn tài Nguyễn Thị Vinh qua các tác phẩm văn xuôi thôi. Thơ Nguyễn Thị Vinh, xuất bản tại Sài Gòn, tôi chưa hề đọc. Tôi cứ nghĩ rằng Nguyễn Thị Vinh là một nhà văn thuần túy. Thật tình tôi không ngờ bà có làm thơ! Và tập thơ mới nhất của bà, tôi vừa nhận được với chữ ký tặng rất ưu ái của tác giả dành cho tôi, gửi từ Na Uy.
Tập thơ Cõi Tạm nằm trước mặt tôi. Đẹp. Phải nói là đẹp, trước hết. Bìa sách hai lớp với bìa bọc bằng giấy láng in màu, bìa trong là giấy dày, in một màu. Nhìn bên ngoài, thấy tác giả là người yêu quý lắm đứa con tinh thần của mình. Cầm lên, lật từng tờ bên trong, thấy thêm công lao chăm chút thật tỉ mỉ của họa sĩ Nguyễn Hữu Nhật, người bạn đời của tác giả cũng là người đứng tên chủ trương nhà xuất bản Anh Em tại Na Uy nhiều năm nay. Tập thơ có kèm nhiều phụ bản mang tính văn học sử: họa phẩm của Nhất Linh có cả thơ của Ông với thủ bút, họa phẩm của nhà danh họa Nguyễn Gia Trí, phóng bản bìa cuốn thơ đầu tay của Nguyễn Thị Vinh xuất bản tại Sài Gòn năm 1972 cùng một số bài thơ đã in trong tập thơ đó.
Cõi Tạm không là nhan đề "riêng" của ai. Tôi nhớ Ngọc Hoài Phương cũng có một tập thơ nhan đề là Cõi Tạm xuất bản tại Hoa Kỳ cách nay non mười năm và ông cũng có thêm tập thứ hai xuất bản sau tập đầu vài năm, lấy tên là Vẫn Là Cõi Tạm. Cõi Tạm là cõi thế gian này, cõi chúng ta đang sống rồi sẽ chết, cõi trời đất thì vĩnh viễn mà sự sống của sinh vật (trong đó có con người) chỉ tạm thời. Ý nghĩ ấy là một ý tưởng yếm thế, bi quan, nhưng là sự thật.
Định nghĩa Cõi Tạm, tác giả tập thơ Cõi Tạm viết trong bài Thay Lời Tựa Cõi Tạm Riêng Tôi như thế này: "à một người như tôi, không biết chi nhiều về Kinh Dịch, cũng hiểu lờ mờ: "Trong âm có dương và trong dương có âm". Nơi vĩnh cửu có cái tạm thời hoặc ngược lại. Tôi cảm ơn sự soi sáng của nhiều nguồn tư tưởng, cho thấy Không nên tính sự bền vững cho riêng ta trong bối cảnh chính thân ta không vững bền. Chỉ có sự nối tiếp đời này qua đời kia là chẳng hề giới hạn trong trăm năm. Muốn cái muôn đời ấy có được, ngay lúc này đây là cõi tạm, con người trên cả nước ta cần phải được ăn, học và vui chơi. Cõi người thiếu một trong ba điều ấy, chưa phải là cõi sống. Lòng trang trọng với cuộc sống yên vui, của nhiều người, mới thật sự là an nhiên, dân tộc nương theo cái tạm thời mà thành ra đất nước trường sinh".
Lòng dạ và chí hướng của Nguyễn Thị Vinh nằm trong những câu tôi trích dẫn trên, tôi thấy tâm hồn thơ của bà là một tâm hồn thơ và mộng chứ không thể nói một cách vắn tắt, thơ mộng, hiểu như lãng mạn, tình tứ, vu vơ. Bà làm thơ - thơ là một thể văn có vần, điệu, đầy nhạc, đọc lên nghe êm tai, nhìn ngắm thấy đẹp mắt như tranh vẽ, ngâm nga nghe như lời hát, lời ru - thơ của bà mang hai tính chất, tính chất cơ bản của thơ và tính nhân đạo. Bà tự bắt bà gánh vác cái gánh thơ khá nặng, vừa thơ vì mình, vừa thơ vì đời! Do đó thơ bà trong suốt tập thơ dày chưa tới 200 trang thiếu đi ít nhiều thoải mái nhưng được cái là đậm đà thi vị như một loại trà đặc biệt được ướp theo một lối "bí truyền". Đây, mấy lời bà tâm sự như một cách tỏ bày "lập trường, tôn chỉ" của bà:
lòng quen trang trọng
với đời
người làm thơ
tạ lỗi người đọc thơ
văn chương
có lúc ngó ngơ
lẽ nào viết
để hững hờ
cho qua?
Tôi dẫn những câu thơ trên theo cách trình bày bài thơ của tác giả. Viết lại thành một câu dài như văn xuôi, chẳng sao. Viết lại theo cách xếp đặt của thơ lục bát, chẳng sao. Nhưng thơ là họa, thì viết như lối viết trong cuốn Cõi Tạm, thấy vui mắt chi lạ, lại thêm có phần dễ thương vì khi đọc tự lòng ta nổi lên niềm trìu mến...
Nguyễn Thị Vinh được biết tới là một nhà văn hơn là một nhà thơ. Sẽ là một thiệt thòi cho người đọc và cho cả tác giả nếu cái gì đang hiện trước mắt tôi chỉ là cơn gió thoáng qua nhẹ nhàng. Nghĩ vậy, tôi xin chép ra đây điều mà tác giả muốn nhắn nhủ người đọc văn-rồi-thơ của bà: lời trùng lắp, ý tình chìm, mười bài viết nên lặng im chín bài: nét cô đọng của truyện dài, chính là truyện ngắn chứa vài ý thơ; người viết truyện ngắn ước mơ sao thu nhỏ lại thành thơ trữ tình. Qua vài nét tự chấm phá về thơ của mình, bà cho chúng ta thấy bà từng trải hồn bà nơi văn xuôi, bà từng trăn trở với những câu văn, bài văn của bà để gom chúng thành câu thơ, bài thơ. Điều này, tôi cảm nhận được khi nhiều lần nâng lên tay tập thơ Cõi Tạm. Nó nhẹ. Nó không tạo sự sống vật chất cho tác giả như sách truyện dễ bán, nhiều người thích đọc cái gì dài dài cho quên ngày đoạn tháng. Tôi rất hiểu hoàn cảnh của nhiều - có thể là hầu hết, có thể là tất cả - nhà văn Việt Nam trong nước và ngoài nước, không ai giàu có nhờ tác phẩm của mình được in thành sách, ai cũng nghèo, người in thơ nghèo hơn người in truyện. Họ làm việc chắc không ngoài cái thú đam mê của họ? Họ làm việc vì muốn "tải đạo" chăng? Dù vì mục đích nào thì những nhà thơ, nhà văn, theo tôi đều dễ thương, có điều là thương. không dễ (bản chất họ khó tính, trước hết là đối riêng với họ).
Ý nghĩ của tôi vừa phát biểu thành lời đó, xin coi như một hơi thở. Quả thật không có gì "vĩnh hằng" trong cõi sống tạm là cõi đời chúng ta đang sống đây. Tôi đọc và hiểu sâu xa tư tưởng của tác giả tập thơ Cõi Tạm, nhất là ở chỗ bà nhắc tới cái chết bi hùng của nhà văn - nhà cách mạng Nhất Linh. Nếu đừng có những bi kịch lịch sử ở miền Nam trong thời Tổng Thống Ngô Đình Diệm cầm quyền thì đời là một bài thơ đẹp lộng lẫy, mướt mát. Nguyễn Thị Vinh từng được coi như thành viên chính thức của Tự Lực Văn Đoàn do sự duyệt xét của Nhất Linh, bà có cảm tình và cảm ơn Nhất Linh là đúng. Tôi cũng xin bày tỏ nơi đây lòng biết ơn bà về sự bà ghi lại được trọn bức thư tuyệt mệnh của Nhất Linh, bấy lâu nay tôi thật muốn tìm bức thư ấy để chiêm nghiệm một văn tài, chiêm nghiệm một anh hùng - nhà văn Nhất Linh/ nhà cách mạng Nguyễn Tường Tam. Bức thư nằm trong Bài Bạt của tập thơ Cõi Tạm. Chính tác giả viết bài bạt, viết trong năm 1994, nhuận sắc và hoàn tất trong năm 2001 để in kèm trong tập thơ. Nguyên văn những lời trăn trối của Nhất Linh: "Đời tôi để lịch sử xử. Tôi không chịu để ai xét xử tôi cả. Sự bắt bớ và xử tội các phần tử đối lập (cấp) quốc gia là một tội nặng nề sẽ làm cho đất nước về tay Cộng Sản. Tôi chống đối sự đó và tự hủy mình để cảnh cáo những người chà đạp mọi thứ tự do". Bức thư ít chữ mà nhiều lâm ly. Cõi Tạm, tập thơ của bà Nguyễn Thị Vinh nếu cầm trải ra như một tấm khăn thì tấm khăn đó dùng để gói lại nỗi buồn thế sự và chính sự của một người dễ xúc động trước bất cứ cảnh ngộ đau lòng nào, không ai ngoài Nguyễn Thị Vinh.
Gọi là Cõi Tạm, nhưng tập thơ của bà Nguyễn Thị Vinh làm trong lúc tuổi cổ lai hy, làm ở quê người, nó là bằng chứng cụ thể cho biết bao nhiêu tấm lòng tan nát vì nỗi nước tình nhà. Nó không riêng phần hồn của tác giả. Nó là xót xa chung của ai trân trọng thơ. Tôi thích bài Nhớ Nhà, xin chép ra đây thay cho dòng kết luận:
Ngày còn nhỏ thích đi xa
Đi đâu cũng được, miễn là được đi!
Lang thang mây chẳng định kỳ
Có chân không bước, ích gì chân ơi!
Bây giờ mỏi bước đường đời
Đi đâu cũng chỉ nhớ trời một phương.
Cánh hoa gạo đỏ bên đường
Nhớ nhà rưng rức hồn nương mây về!
