VỀ BÀI THÕ " ĐỘC TIỂU THANH KÝ " CỦA CỤ NGUYỄN DU

Hầu hết ngýời Việt đều biết cụ Nguyễn Du ( 1765 - 1820 ) qua tập Truyện Kiều. Nhýng ngoài Truyện Kiều, Cụ còn nhiều tác phẩm khác:Thanh Hiên thi Tập, Nam Trung Tạp Ngâm, Bắc Hành Thi Tập... Trong số những bài thõ của Cụ có bài " Độc Tiểu Thanh Ký " làm cho hậu học có nhiều suy nghĩ và tồn nghi. Dýới đây là bài "Độc Tiểu Thanh Ký"và phần ý kiến  của người soạn:

ĐỘC TIỂU THANH KÝ

Tây Hồ hoa uyển tẫn thành khư,
Độc điếu song tiền nhất chỉ thư.
Chi phấn hữu thần liên tử hậu,
Văn chương vô mệnh lụy phần dư.
Cổ kim hận sự thiên nan vấn,
Phong vận kỳ oan ngã tự cư.
Bất tri tam bách dư niên hậu,
Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như?

-Dịch nghĩa:
ĐỌC TIỂU THANH KÝ
Vườn hoa bên Tây hồ đã thành bãi hoang rồi,
Chỉ viếng nàng qua một tập sách đọc trước cửa sổ.
Son phấn có thần chắc phải xót xa vì những việc sau khi chết,
Văn chương không có số mệnh mà cũng bị đốt dở.
Những mối hận cổ kim khó mà hỏi trời được,
Ta tự coi như người cùng một hội với kẻ mắc nỗi oan lạ lùng vì nết phong nhã.
Không biết hơn ba trăm năm sau,
Thiên hạ ai người khóc Tố Như?

- Dịch thõ:

ĐỌC TIỂU THANH KÝ
Tây Hồ cảnh đẹp hóa gò hoang,
Thổn thức bên song mảnh giấy tàn.
Son phấn có thần chôn vẫn hận,
Văn chương không mệnh đốt còn vương.
Nỗi hờn kim cổ trời khôn hỏi,
Cái án phong lưu khách tự mang.
Chẳng biết ba trăm năm lẻ nữa,
Người đời ai khóc Tố Như chăng?

VŨ TAM TẬP

ĐỌC TIỂU THANH KÝ

Hoa kiểng hồ Tây hoá bãi hoang

Bên song bi cảm đọc thư tàn

Hữu thần son phấn chôn còn hận

Vô mệnh văn chương đốt chẳng tan

Kim cổ oán hờn trời khó hỏi

Phong lưu oan khuất tớ ngùi mang

Ba trăm năm nữa làm sao biết

Ai khóc thương nàng phận trái ngang ?!

NGUYỄN MINH THANH cảm dịch

Tóm tắt ý nghĩa của "Độc Tiểu Thanh ký":"ĐTTK"có nghĩa là "đọc tập Tiểu Thanh ký" của nàng Phùng Tiểu Thanh. Đó là người con gái rất đẹp, có thật , sống cách cụ N D khoảng 300 năm trước , đời Minh Thành Tổ(Trung Hoa). Nàng con nhà quan tài sắc vẹn toàn. Nhưng gặp loạn lạc gia cảnh sa sút,cha bị giết, phải làm lẽ nên bị vợ cả ghen, đày ra sống ở Cô Sơn cạnh Tây Hồ. Buồn rầu, nàng sinh bệnh chết và để lại tập thõ ký sự đời mình. Bà vợ cả vẫn ghen tìm đến và đốt tập thõ ký sự, còn lại một số bài trong "phần dư tập". Nhân dịp đi Sứ TQ cụ ND đã đọc đýợc "Phần Dý tập". (Có chỗ cho rằng ND đọc "Phần Dý tập"trýớc khi đi Sứ). Qua đó, cuộc đời ngang trái của Tiểu Thanh đã để lại niềm bi cảm sâu xa cho ND. Và Cụ đã sáng tác bài thõ"Độc Tiểu Thanh ký"rất ai oán.

THIỂN Ý CỦA NGÝỜI SOẠN:

1 - Về chữ "TỐ NHÝ:theo tiểu sử, cụ ND có tên tự là Tố Nhý.Và cuối bài "ĐTTK" có câu " Thiên hạ hà nhân khấp Tố Nhý"(Thien hạ ai là ngýời khóc TN?). Do đó, nguời đời sau cho rằng "Tố Nhý" đích thị là để chỉ chính t/g ND. Nhýng,có ngýời cho rằng chữ "tố nhý " không phải dùng chỉ ND,mà để chỉ chính nàng Tiểu Thanh. Vì "t n"còn có nghĩa là "ngýời phụ nữđẹp".Theo HÁN VIỆT TỰ ĐIỂN của t/g Đào Duy Anh thì: Tố :lụa trắng, sắc trắng...,Nhý:cùng - dống - ví nhý... Ta gom hai chữ "tố nhý":giống lụa trắng, hàm ý chỉ ngýời phụ nữ đẹp mà cụ ND đã dùng chăng? Khổ nỗi,lối viết của Chữ Nho không viết "hoa"danh từ riêng, cho nên gây khó khăn cho đôc giả, cho kẻ hậu học.Nhý trong bài PHONG KIỀU DẠ BẠC của Trýõng Kế, có ngýời cũng cho rằng "ô đề" là tên núi "Ô ĐỀ", chứ không phải nghĩa "qụa kêu"trong câu "nguyệt lạc ô đề sýõng mãn thiên". Trở lại chữ "Tố Nhý" trong "ĐTTK", nếu hiểu theo nghĩa "danh từ riêng"nhý từ trýớc, và Ô. VŨ TAM TẬP đã dịch thõ, thì đúng rồi. Song, khác với trýớc, ta có thể hiểu và dịch "tố nhý"theo nghĩa "danh từ chung",hàm ý chỉ "ngýời phụ nữ đẹp",tức là nàng Tiểu Thanh, thấy cũng thuận nghĩa, không có chi gýợng gạo ( nhý đã dịch ở trên: NMT )

Thứ nữa, xét về sự ngiệp cụ ND, thì đýờng hoạn lộ rất thênh thang,đýợc trọng dụng và hậu đãi, từ Tri Huyện.Tri Phủ.....thăng hàm Cần Chánh điện học sĩ và giũ chức Chánh Sứ đi Trung quốc.Thế, đâu có chuyện chi để " Thiên hạ hà nhân khấp Tố Nhý?".Trong bài Trấn Nam Quan ( khi đi sứ TQ ) củaÔ.có câu:

"Điạ thiên mỗi vị truyền văn ngộ,

Thiên cận tài tri giáng trạch thâm "

Tạm dịch:

"Xa xăm nào thấu nguồn cõn

Cận kề mới thấm thâm õn cửu trùng"

Cho ta thấy rằng ND đýợc trọng dụng và đáp lại Cụ cũng tỏ rõ õn tri ngộ đ/v vua Gia Long. Có ngýời cũng cho rằng ND hoài Lê, nên áo não với tâm trạng:" hàng thần lõ láo",vì đã từng làm chức Võ quan nhỏ đời Lê Trung Hýng.Nhýng cũng không có gì rõ nét nhý Bà Huyện Thanh Quan " Nhớ nýớc dau lòng con quốc quốc".Và,theo gia phả,thì năm 1802,khi vua Gia Long ra Nghệ An.ông ND đón xe,xin yết kiến vua và đýọc cho làm thủ hạ đi theo ra Bắc.Nhý vậy,làm gì có chuyện"hàng thần lõ láo" .Duy,ND chỉ có 8 năm lúc thiếu thời từ 1775 - 1783 gặp cảnh loạn Kiêu Binh và Tây Sõn ra Bắc Hà đánh giặc Mãn Thanh, gia đình bị ly tán cuộc sống khó khăn, nhýng Ông vẫn còn đi học đýợc và đỗ Tú Tài (1783)

Tóm lại, chữ " tố như"nhằm để chỉ "ngýời phụ nữ đẹp"là có tính thuyết phục.Vì cuộc đời và sự nghiệp của ND so với ngýời cùng thời khá hiển hách,đâu có chi khổ lụy,xót xa để đến nỗi hậu sinh phải "khóc" Vã lại, nếu đem s/s thân thế sự nghiẹp ND với thân phận của nàng Tiểu Thanh thì hoàn toàn khác nhau.Cụ không có những oan khuất nhý Tiểu Thanh để đời sau phải " khóc". Trong khi đó, Cụ đã "khóc" nàng Tiểu Thanh vì những ngang trái và hồng nhan bạc mệnh của nàng !Thứ nữa, thiển nghĩ không có lý do nào để ND tự s/s mình là một Nam Nhi khí phách - từng có ý định mộ quân chống nhà Tây Sõn, phục hýng nhà Lê Trung Hưng - với ngýời đẹp xấu số;việc này có vẻ trái khoáy!? Để rồi tự hỏi 300 năm sau có ai "khấp"về mình; nhý mình đã "khấp" nàng Tiểu Thanh chăng?! Ngoài ra, nếu ta hiểu "tố nhý" để ẩn dụ cho "ngýời phụ nữ đẹp",thì sự tình cảm của Cụ đ/v Tiểu Thanh qua bài thõ"ĐTTK"sẽ sâu sắc hõn.Là vì, ND đang ai oán hiện tại,mà còn nghĩ týõng lai lâu dài : 300 năm sau , không biết cò ai trắc ẩn về nàng nữa hay không?! Tóm lại,trong bài thõ dịch Việt ngữ của ô.Vũ Tam Tập,nếu ta không viết "hoa"chữ "tố nhý"thì ý nghĩa câu thõ sẽ đổi khác.Và, trên đây chỉ là thiển ý, nhằm gợi ý để qúi thức gỉa suy nghĩ.Trân trọng.

2 - Lời lạm bàn: Cụ ND để tâm tiếc thýõng ngýời phụ nữ tài hoa mà bạc phận, Phùng Tiểu Thanh, ngoại nhân, thì cũng phải thôi. Và chính Cụ đã nói " Phong vị kỳ oan ngã tự cý".Tuy nhiên, nếu nhý xét về lịch sữ Việt Nam không thiếu chi những hồng nhan bạc phận : Hai Bà Trýng, Bà Triệu.. Công chúa An Tý, cc Huyền Trân,ccNgọc Hân...sao cụ ND không có một chút xót xa nào ?!! Nếu nhý Cụ có những xót xa - mà ngýời soạn chýa biết chăng (?) - một trong những danh nhân vừa kể trên thì rất ý là quí hoá. Và có nhý thế thì "Phong vị kỳ oan ngã tự cý"của ND sẽ trọn vẹn biết bao..!! Trân trọng.

NGUYỄN MINH THANH ,GA, 2010 - 8 - 5.

Nguồn:

Trang web Thý Hoạ của Phan Quốc Tuấn

TNĐT của Gs Trịnh Vân Thanh

Wikipedia:ND

TĐHV của Đào Duy Anh