Hoàng-Ân

VO¬ PHIẾN: VĂN-CHƯƠNG VÀ CHI-TIẾT

     Tôi còn nhớ vào nhưng¬ tháng ngày đầu mới bước nhưng¬ bước chân của một người Việt-Nam tỵ-nạn lên miền đất Tự-Do: Hoa-Kỳ.  Ngay cả trong khi học tiếng My¬ và cố-gắng hội-nhập vào cuộc sống mới khác lạ trên xứ người: tôi thèm được đọc tiếng Việt vô chừng, như nhưng¬ người Việt tỵ-nạn bấy giờ, còn ngơ ngơ ngáo ngáo, lạ-lâm¬ với văn-hóa của đất khách.  Và tờ báo Việt-Nam đầu-tiên ra mắt với khối người còn đang ngẩn-ngơ buồn nhớ quê, nhớ nhà, nhớ người thân-thuộc còn kẹt lại là tờ nguyệt-san Văn-Nghệ Tiền-Phong.  Khi báo đến, le¬ di¬ nhiên, Ông Ngoại và Cậu Út của tôi ưu-tiên đọc báo.  Cậu tôi đi làm cả ngày và tôi cung¬ đi học nên Ông Ngoại tôi đa¬ đọc thật ky¬ trước tiên;  rồi thì Cậu Út tôi ưu-tiên hàng nhì: khi tờ báo đến lượt tôi đọc thì đa¬ rất ư là thoải-mái, bo¬ công đợi Cậu Út của tôi đọc xong.

     Và rồi thì làng văn-học nghệ-thuật của khối người tỵ-nạn tại Hoa-Kỳ đa¬ nhanh chóng trưởng-thành với sự yêu-quý, mong đợi của tất cả.  Phải nói tinh-thần của nhưng¬ nhà làm văn-học nghệ-thuật đa¬ thắng được nhưng¬ hoang-mang và sự phức-tạp trong vấn-đề hội-nhập vào đời sống mới.  Phần đông đều làm văn-hóa như một nghề tay trái với một sứ-mệnh là nuôi-dương¬ tâm-hồn Việt-Nam qua nghệ-thuật, mà chư¬ viết nên tâm-tình người xa xứ là sợi nơ buộc chúng tôi với nhau.

     Có Mai Thảo và Vo¬ Phiến là hai cây bút kỳ-cựu của Miền Nam, Việt-Nam đa¬ có công lớn với văn-học Việt-Nam trong thời-gian như một thuở hồng-hoang của văn-hóa Việt Nam nơi đất lạ.  Tôi đa¬ yêu văn Mai Thảo từ trước khi rời Việt-Nam, nhưng tôi chỉ mới biết về văn-hào Vo¬ Phiến sau này khi được đọc sách ông.  Tôi quý trọng không nhưng¬ chỉ công-trình của ông mà cảm được cái tinh-chất Việt-Nam trong ông.  Ông không nhưng¬ sống nhiều, đi nhiều mà còn để ý, lưu-tâm đến nhưng¬ kinh-nghiệm trực-tiếp với hầu hết mọi thành-phần trong xa¬ hội Việt-Nam.

     Trần Hưu¬ Thục có viết về Vo¬ Phiến như thế này:
   
     "Thế-giới trong tác-phẩm của Vo¬ Phiến là thế-giới bề-bộn chi-tiết: việc có, sự việc có, vật có, sự vật có, rồi nhưng¬ ý nghi¬ thoáng qua, nhưng¬ nhớ, nhưng¬ tiếc, nhưng¬ trạng-thái tâm-lý tủn-mủn tỉ-mỉ, chợt buồn chợt vui, chợt băn-khoăn, chợt xao-xuyến. Đọc văn ông, chúng ta sốt-ruột đợi một chuyện gì đó đáng đồng tiền bát gạo xảy ra: một cuộc tình, một tấn thảm-kịch, hay ít nhất cung¬ là một biến-cố có ý-nghia¬ nào đó. Nhưng không. Ông nhẩn-nha kể chuyện "trong nhà ngoài phố" y như thế-giới này cứ thế, chẳng có gì quan-trọng lắm, ghê-gớm lắm Vo¬ Phiến bắt ta nhìn vào vật này, rồi nghe thứ âm-thanh gì ở một xó-xỉnh nọ.  Ông bắt ta rờ cái này, thoắt cái, nhớ đến chuyện khác. Chuyện con kiến, tiếng thở, cái hắt hơi, tờ báo nằm trên đỉnh mùng, bàn tay đè trên sống mui¬, mấy cái hủ mắm...Ông kể chuyện một anh chàng dân¬ mẹ đi khám bịnh, gặp cô y-tá. Ta nhưng¬ tưởng se¬ có một mối tình lớn chi đây. Ấy thế mà, chẳng có gì cả. Chỉ thấy anh chàng nhìn, rồi nghe, rồi ngâm¬-nghi¬, rồi nhơ nhớ.  Trong Vo¬ Phiến, dường như mọi chi-tiết đều được tận-dụng tối-đa. Các giác-quan đều rộng mở để tiếp-nhận mọi ngóc-ngách của cuộc sống chung-quanh. Thêm vào đó là nhưng¬ hồi-tưởng, liên-tưởng, suy-gâm¬."*

     "Nguyên-nhân của nhưng¬ mâu-thuân¬ xuất-phát từ sự tác-động thường-xuyên của phần vô-thức vào các hành-động của con người trong cuộc sống thường-nhật. Đó cung¬ là mâu-thuân¬ giừa ý-thức và vô-thức trong tâm-thức môi¬ người. Hay nói cách khác, có nhiều trạng-thái tâm-lý cung¬ như hành-động thoát ra ngoài sự kiểm-soát của ý-thức. Rải-rác trong nhiều bài phóng-vấn, Vo¬ Phiến cho biết, bằng văn-chương và qua văn-chương, ông muốn khám-phá chiều sâu tâm-thức qua nhưng¬ hành-vi, cử-chỉ tưởng như rất vô-nghia¬ của con người. "Người viết truyện ngày nay cung¬ nhìn vào tâm-lý nhân-vật bằng thứ kính hiển-vi riêng; họ đòi trông thấu suốt cái thế-giới đen tối, rộng lớn và vô cùng phong-phú của tiềm-thức. Môi¬ một cử-chỉ, một lời nói phát-lộ ra bên ngoài là kết-quả của bao nhiêu hoạt-động phức-tạp ở bên trong. Một mùi vị miếng bánh ngậm vào mồm đánh thức một di¬-vang¬ mênh-mông xa-xôi."**

      "Nhưng¬ nhân-vật của Vo¬ Phiến, dù bị ám-ảnh bởi các kỷ-niệm quá-khứ nào đó, một giấc mơ nào đó, hoặc bởi một quan-điểm đạo-đức nào đó cung¬ đều có một cuộc sống bình-thường...Cuộc sống, trong văn-chương Vo¬ Phiến là mối tương-quan bất tuyệt giưa¬ muôn vàn chi-tiết chung-quanh với tâm-giới của môi¬ người, mọi người trong từng lúc, mọi lúc. Chúng tạo nên và cung¬ là niềm vui, nôi¬ buồn, băn-khoăn, ray-rứt, nôi¬ bình-an, niềm khắc-khoải của con người...Trong Vo¬ Phiến, dường như ta rất ít khi thấy bi-kịch.  Hoặc giả, chúng có nhưng chúng được đề-cập đến như nhưng¬ chuyện bình-thường, tầm-thường.  Chúng nằm chen-chúc với mọi thứ khác trong cuộc sống thường-nhật.  Nói cách khác, bi-kịch không phải chỉ là nhưng¬ biến-cố độc-đáo, đơn lẻ gây nên bởi chết-chóc, chia-lìa, phản-bội mà là nôi¬ khắc-khoải vô-biên của con người trong cuộc nhân-sinh. Con người khắc-khoải của Vo¬ Phiến không phải chỉ vì nhưng¬ biến-cố, mà vì mọi hiện-hưu¬ chung quanh mình. Con người bất-an ngay cả với nhưng¬ gì bình-an nhất."*

      Nguyên¬ Hiến Lê, trong Tựa quyển TÙY-BÚT của Vo¬ Phiến đa¬ viết:  "Tùy-bút--tùy hứng mà phóng bút--là một thể rất tự-do, gặp gì chép nấy, nghi¬ sao nói vậy.  Một cơn mưa, một giọng hát, một hớp trà, một trang sách, một tà áo phất-phơ dưới gió, một tiếng ve rỉ-rả trong rừng...bất-kỳ một cảnh vật nào, một sự việc nào, hê¬ gợi hứng cho ta cung¬ có thể là đề-tài một thiên tùy-bút...Nó phóng-túng như vậy nên ta tưởng là dê¬, nhưng có viết thử mới thấy khó. Trước hết nó phải thân-mật, hấp-dân¬ như một câu chuyện thanh-nha¬ giưa¬ nhưng¬ bạn đồng-điệu lúc ngồi bên một giàn hoa hay một ấm trà. No' không cần dài--trung-bình mươi trang trở lại--nhưng lời phải tự-nhiên, có duyên, nội-dung phải thay đổi, có ý-vị."***

     Vo¬ Phiến nổi tiếng là vua của tùy-bút. Xin mời quý độc-giả đọc một đoạn ngắn trong bài tùy-bút "Rụp rụp" của Vo¬ Phiến:


      "Môi¬ người có một cách biểu-lộ sự hào-hứng. Riêng cái cách của người chủ quán hôm ấy, trời ơi, trông mà mê. Hai tay ông ta thoăn-thoắt: chặt khúc xương, xắt lát thịt, gắp mớ ớt, múc vá nước từ trong thùng đổ ra tô, xóc xóc mớ hủ-tiếu vừa mới trụng qua nước sôi, rắc một tí tiêu bột v.v... Tất cả bấy nhiêu cử-chỉ đều rập-ràng, hơi có vẻ nhún-nhẩy. Môi¬ cái quơ tay, cái nhấc lên hạ xuống đêu như có gì quá mức cần-thiết một chút. Môi¬ cử-chỉ bao-hàm bảy tám phần cần-thiết, lại thêm vài ba phần thừa-thai¬, chỉ để cho đẹp mắt, để biểu-diên¬ sự thích-thú trong công-việc. Động-tác nghề-nghiệp gần chuyển thành sự múa men. Một điệu vu¬ ca-ngợi lao-động.
     
     "Khi đa¬ đủ một vợ một con bên mình, chủ quán điều-động càng hào-hứng:

--Bàn trong. Một nhỏ một lớn. Rồi! Bưng.
--Bàn ngoài, số một. Tô lớn, khô. Rồi! Bưng, bàn số một.
--Tô nước, tô khô. Ban` số hai, Rồi!

     "Cứ thế, chủ quán làm việc, cắt đặt công-việc, điều-khiển vợ con, v.v... điệu bộ vân¬ lại cứ như có gì thừa-thai¬ một chút. Bảy tám phần cần-thiết, đôi ba phần để bày-tỏ sự hài-lòng, để biểu-diên¬ sự hoạt-động ăn khớp của một tổ-chức hoàn-hảo, một bộ máy hợp khuôn rập, chạy đều ro ro.
     "Vừa rồi có le¬ đa¬ có sự lạm-dụng: hầu hết môi¬ câu nói của người chủ quán đều có một tiếng "rồi". Nếu tôi ghi nhớ sai, ấy là vì đa¬ quá chú-ý đến tiếng đó. Nhưng hay nhất, ngộ nhất lại là cái tiếng "rồi" tưởng-tượng phát ra từ môi¬ cử-chỉ. Môi¬ cử-chỉ--Ngắt cọng rau, xóc mớ hủ-tiếu v.v...--đến chô¬ sau cùng thường được gằn mạnh.  Như thể một tiếng "rồi" phát ra bằng động-tác thay vì bằng âm-thanh: Một tiếng không thốt."



*Nguyên¬ Hưu¬ Thục, "Vo¬ Phiến: Tâm Và Cảnh", Văn-Học, trang 34-43.
**  Vo¬ Phiến, Tạp-Bút, tr. 200
***Nguyên¬ Hiến Lê, "Tựa" tác-phẩm  TÙY-BÚT của Vo¬ Phiến