Hoàng-Ân


Phong-Trào Đúc Súng Chống Pháp: Hàm Trực và Cao Thắng


     Năm 1862 phong-trào phục-quốc Cần-Vương chống thực-dân Pháp ra đời tại miền Nam, Việt-Nam.  Các dũng-tướng là Thủ-Khoa Nguyễn Hữu Huân (Mỹ-Tho), Đốc-binh Nguyễn Kiều và Thiên-hộ Võ Duy Dương (Đồng Tháp Mười), Nguyễn Trung Trực (Tân-An và Rạch-Giá), Phan Tôn và Phan Liêm (con của Cụ Phan Thanh Giản) (Bến Tre và Vĩnh-Long), Trương Công Định (Gò-Công). Ban đầu các nghĩa-quân chiến-đấu bằng những vũ-khí thô-sơ như gươm, giáo, giàn ná bắn tên, hoặc cướp vũ-khí của địch để đánh địch. Năm 1871, những nhà lãnh-đạo phong-trào Cần-Vương mưu-cầu tìm cách khắc-phục nhược-điểm là vũ-khí quá thô-sơ bằng cách tìm phương-cách để tự chế-tạo súng đạn như của Tây.
     Khẩu súng đầu tiên của phong-trào kháng-chiến chống Pháp được chế-tạo bởi Nguyễn Hàm Nghi (Hàm-Trực). Ông là người làng Trung-Ái, làm thầy đồ ở Nghệ-An và tự học thêm.  Năm Ất-Dậu (7-7-1885), Hàm-Trực theo Bình Tây Nguyên-Soái và được phong làm phó tướng; cùng rút về núi Đại-Hàm làm căn-cứ luyện quân.  Khẩu súng Hàm-Trực có những bộ-phận như bá súng giống như bá súng của Pháp; thân súng có hai thanh, thanh trên và thanh dưới có thể kẹp bì đạn và dùng dây cung để đẩy đạn đi; dây làm bằng dây gấm tìm ở trong rừng.  Súng làm theo nguyên-tắc của loại ná, hình-thể giống như khẩu súng trường.

     Cao Thắng, cận tướng của vua Hàm-Nghi, mở xưởng đúc súng ở Lê Đông, sau Hàm-Trực hai năm.  Năm 1885, khi Pháp chiếm kinh-thành Huế, Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm-Nghi ra Tân-Sở và thành-lập phong-trào Văn-Thân.  Phan Đình Phùng lãnh-đạo nghĩa-quân phục-quốc nổi lên ở Quảng-Bình, Hà-Tĩnh rồi chiến-khu Ngàn Trươi (Vụ-Quang).  Khi Phan Đình Phùng trốn ra Bắc, Cao Thắng và Cao Nưu, Cao Đạt, Nguyễn Niên cùng tàn-binh rút về làng Lê-Động. Cao Thắng đưa họ về các làng làm nghề thợ rèn, như làng Trung-Lương, Vân-Trung, huyện Cao-Lộc, tỉnh Hà-Tĩnh để đúc súng. Sau một tháng trời thì chế-tạo được kiểu súng hạt nổ, cần phải nhồi thuốc ở nòng nơi chỗ con cò để hạt nổ, khi có lửa bắt ra thì đạn mới được đẩy đi.  Ông cùng nghĩa-quân phục-kích quân Pháp và chiếm được 17 khẩu súng và 600 bì đạn.  Từ kiểu-mẫu ấy, Cao Thắng tháo ra và nghiên-cứu.  Sau vài tháng, Ông đúc được 350 khẩu súng kiểu Pháp.

     Đại-úy Pháp tên Góelin, trong quyển "Empire d' Annam", đã tả khẩu súng của Cao Thắng như sau:  "Khí-giới của họ (chỉ nghĩa-quân) là súng kiểu 1784 do Ông Phan Đình Phùng chế-tạo ra rất nhiều (Góelin không biết là do Ông Cao Thắng chế-tạo nên). Tôi có đem nhiều khẩu súng đó về Pháp, trông nó giống đủ mọi vẻ như súng của các xưởng binh-khí nước ta chế-tạo đến nỗi các quan-binh pháo-thủ của ta khi xem phải lạ-lùng, sửng-sốt. Chỉ hiềm vì nó khác với khẩu súng ta ở hai điểm: ruột gà không đủ mạnh và nòng súng không xẻ rãnh do đó mà đạn bắn ra không xa, không mạnh..."*


*Xuân-Tước,  "Hai Người Đầu-Tiên Đúc Súng Phục-Quốc", trang 41