Hoàng-Ân

KHỔNG và LÃO: Hai Đường Lối Chính-Trị

    "Dâu chìm bể nổi đã bao phen
     Ngọc sót vàng rơi giở trước đèn
     Muôn nẻo tìm đâu trời đất lạ
     Nghìn xưa lại thấy thánh-hiền quen
     Anh-hoa bút điểm son tươi nét
     Tinh-túy nghiên xây đá vững nền
     Kim-cổ cách đôi bờ thế-hệ
     Cảm-thông cùng bắc nhịp giao-liên.

     (Đông Hồ: "Đề Từ")


     Khổng-học thiên về sự ép đặt kỷ-luật nên khung sườn của một chính-thể xã-hội. Trong đó, đạo-đức được định-nghĩa như sự kềm-chế và quản-thúc những động-lực của cảm-xúc và hành-động của những thành-viên của xã-hội. Như tất cả những sự cố-gắng tìm một khuôn-mẫu để duy-trì xã-hội cho nhân-loài, Khổng-học có những tinh-hoa có ích-lợi, như Đạo Nhân-Luân.  Ta có thể đặt-để cho guồng máy tư-tưởng chính-trị ấy danh-từ  "cai-trị".

     Một ví-dụ cho sự cai-trị ấy là truyện "Tử-Sản Dặn Con Phép Trị Dân" trong bộ TẢ THỊ XUÂN THU của Tả Khâu Minh, thứ-sử nước Lỗ, một người ủng-hộ Khổng-học:  Vua nước Trịnh Trịnh Tử-Sản bệnh thập tử nhất sinh, vời con là Thái-Thúc đến bên giường trăn-trối:  "Khi ta chết rồi, con sẽ lên ngôi, thay ta chăn dân giữ nước. Chỉ có kẻ đức trọng mới dùng chính-sách khoan-hòa để thu-phục nhân-tâm được. Còn thì không gì bằng chính-sách nghiêm-túc.  Luật-lệ mà mềm-mỏng, dân lờn nên dễ chết.  Luật-pháp nghiêm-minh, hà-khắc, mạnh như lửa, dân sợ nên ít kẻ chết vì lửa."

     Khi Trịnh Tử-Sản băng-hà, Thái-Thúc lên cầm quyền, không nỡ mạnh nên khoan-hòa. Người dân không tự kềm-chế được nên tranh-chấp với nhau vì quyền-lợi riêng tư; trộm cướp nổi lên, khắp nơi loạn-lạc. Thái-Thúc ăn-năn tự-thú:  "Nếu ta sớm biết vâng lời phụ-thân thì đâu có cảnh này!"  Thái-Thúc chỉnh-đốn lại phép nước cho nghiêm-nhặt và cầm quân đi dẹp loạn. Vua lại tái-lập lại được nền-nếp cai-trị quốc-dân; nước Trịnh lại an-hòa trở lại.

     Khổng-Tử khen rằng:  Chính-sách khoan-hòa thì dân nhờn; nhờn thì lấy luật-lệ cứng mạnh mà lập an.  Biện-pháp mạnh thì hại dân, hại thì lại thi-hành chính-sách khoan-hòa để chính-sự an-hòa.

    (còn tiếp)